PB 

2.342,1 
Gl4- 




r 1 - 





/ 



^^^dzz 



6 







L.^ ^c^&£ 



Z-t.^2 



-A' : * - < ./**& 



f^e-^6 

%*<- <£«>/ 



/ 



s 



BTW I BWBPAS; 



KEU 



AXXEECHIADAU 



I BIENI A PHOBL IETTAIXC, TN KGHYLCH ADDYSG, 
GT7YBODAETH, A BTWYD CEEFYDDOL. 



I 
©AN 



E* GRIFFITHS, ABERT&WY 







(C BETH BYXAG A YMAEAEL DY LAW YNDDO fw WNEUTHUR, 
G^'A A'TH HOLL EG3T : CANTS NID OES IS'A GWA1TH, MA 
DYCHY3IYG, NA GWYBODAETH, KA DOETHLNEB, YN Y BEDD, 
LLE YE, WYT TI YN MYNED." — PREG. IX. 10. 



ABERTAWY : 

ARGRAFFWYD GAN E. GRIFFITHS, HEOL-FA^VR, 
1861. 



§i %tnn €m\ml% n Smttrtt^ d^ra. 



Anwyl Gyfeillion, — Os bu oes erioed yn gofyn i 
grefydd wyr "fyw i bwrpas" — byw crefyddjn. gystal a'i 
phroffesti, mae yr oes bon yn gofyn hyny. Er yr holl 
addoldai sydd genym ; gan eglwyswyr, ac ymneilldu- 
wyr o wabanol enwadau ; ein hysgolion Sabbotbol — yn 
y rbai y llafuria miloedd o'n dynion goreu ; ein llyfr- 
gelloedd, a'n sefydliadan crefyddol, nid yw Cymric gref- 
yddol agos yr hyn y gallem erbyn byn ddysgwyl ei bod. 
Nid yw ein gwybodaetb mor belaetb, na ? n rbinweddau 
mor ddysglaer ag y dylent fod. Er, tebygol, ein bod fel 
cenedl, yn sefyll yn nwcb nac un genedl arall dan bauL 

Mae ein bod yn awr mor bell yn ol yn y petbau a 
nodwyd, yn peri blinder calon i lawer o weinidogion, ac 
o gristionogion anghyoedd. "En heneidiau a wylant 
mewn lleoedd dirgel ; a'u llygaid gan wylo a wylant, 
ac a ollyngant ddagran," Jer. xiii. 17. Teimlwn oil 
nad yw ein cyflawniadan ond anmberffaitb iawn, a 
dynmnwn nertb y nef i weitbio yn well. Cymerwn 
galon, a cbodwn at ein gwaitb. 

G-oddefwcb i mi, frodyr a cbyfeillion, ddy wedyd mewn 
modd parcbns, fod angen i deiduoedd ddeffroi i gyflawni 
eu gwaith neillduol hivy — gwaith y dysgwylia y nefoedd 
iddynt ei gyflawni — gwaith na all neb arall ei gyflawni yn 
effeithiol — gwaith ag y rhaid iddynt hivy ei gyflawni, cyn 
y gallom ddysgwyl fawr llwyddiant ar grefydd yn ein 
gwlad. Rbaid i grefydd gael ei cbodi yn nwcb, a'i bar- 
feryd gyda mwy o ofal, yn ein teulnoedd : rbaid i boll 
aelodau ein tenlnoedd gael en begwyddori yn mbetbau 
sylfaenol a banfodol Cristionogaetb ; en gwneutbnr yn 
gyfarwydd a'r banes ysgrytbyrol, yn enwedig banes 
bywyd a dyoddefiadau ein Ceidwad bendigedig, yn 
ngbyd a dyben ei fywyd a'i angeu. 

Da fyddai peidio arferyd, na siarad yn barcbns am 
fyglys a diod gref yn ein tai, os amgen daw plant i 



IV. 

feddwl yn ucbel am danynt, ac i awyddu am eu cael. 
Mae o bwys mawr siarad yn barchus am grefydd, y 
weinidogaetb, y Bibl, a'r Sabbotb, a rboddi esamplau 
da o flaen y teulu, mevn trefh i'r weinidogaetb, yr 
ysgol, &c, gael dylanwad da ar feddyliau ieuenctyd, ac 
fel y diogelo moddion gras eu bamcanion mawrion. 

Mae angenparotoi meddyliau pawb mevn teulu i dder- 
byn argrapb da oddiwrtb foddion cyboeddus. "Braen- 
ervrcb i cbwi fraenar, ac na beuwcb mcsm drain," Jer. 
iv. 3. Tr ydym yn ofalus am byn yn naturiol, ac yn 
deall y priodoldeb o bono. Gwnawn yr un modd gyda 
pbetbau ysbrydol. Pa ryfeddod yw fod ein lliaws pobl 
ieuainc, ac ereill, yn derbyn cyn lleied o les arosol a 
cbadwedigol oddr\vrtb weinidogaetb yr efengyl, ein 
hysgolion, &c, pan nad oes llafur priodol yn ein teulu- 
oedd i drin eu meddyliau ? 

Er i'n Creawdwr doetb osod rbydweliau mawrion yn 
y corpb dynol, rboddodd befyd wtbeni bycbain i redeg 
trwy bob rban o bono. Kid gwiw dibynu ar lafur 
gweinidogion a sefydliadau crefyddol ; ymafled pob 
crefyddwr yn ei waitb ei bun. Y teulu yw y fagwrfa 
i'r eglwys, a'r eglwys yw y fagwrfa i'r nefoedd. Ys- 
tyried aelodau eglwysig byn. 

Cael penau teulu oedd — mamau yn neillduol, a cbref- 
yddwyr yn gyffredinol, i "fywibwrpas" — i weitbio 
yn flyddlon dros Dduw er lies eneidiau, a gogoniant 
gras, oedd fy mbrif ddyben yn cyfansoddi, ac yn 
cyboeddi y sylwadau canlynol. Da fuasai genyf pe 
buasent lawer yn berffeitbiacb ; ond fel y maent, yr wyf 
yn eu cyfiVyno i'cb sylw. Bod i fenditb y Gorucbaf — 
neb yr'bon nid etyb ein bymdrecbion un dyben da, eu 
dilyn i ddiogelu yr amcan a nodwyd, yw gweddi daer, 
a dymuniad calon, 

Yr eiddocb yn ddiffuant, 

E. GRIFFITHS. 

Abertawy, Chwef, 13, 1861. 



ANjS'EECHIADATT, &c. 



DYLEDSWYDD RHIENI I RODDI ADDYSG CREF- 



"Maethwch. hwynt yn addysg ac athra-tfdaeth yr 
Arglwydd." — Ephes. vi. 4.- 

"Wele, plant ydynt etifeddiaeth yr Arghvydd." — 
Salm cxxyii. 3. 

Teimlai y Salinydd yn ddiolchgar am fod yr 
Arglwydd "yn mynegu ei eiriau i Jacob, a'i 
ddeddfau a'i farnedigaetbau i Israel/' pan na 
wnaethai efe felly ag un genedl arall, Sal. cxlvii. 
19, 20. Priodol, gan hyny, yw eyngor ein Iach- 
awdwr, " Chwiliwch yr Ysgrythyrau." Rbodd- 
wyd y Bibl i ni i fod yn gyfarwyddyd i bob 
dosparth o ddynion, yn holl arngylchiadau bywyd. 
" I athrawiaetbu, i argyhoeddi, i geryddu, i hy- 
fforddi mewn cyfiawnder : fel y byddo dyn Duw 
yn berffaith, wedi ei berffeithio i bob gweitbred 
dda," 2 Tim. iii. 16, 17. 

Nid oes un dospartb ag y mae y Bibl yn ei 
annerch yn fynychacb, na chyda mwy o fanyl- 
wch, na rbieni plant, yr hyn a ddengys fod Duw 
yn ystyried fod dull priodol o fyw yn bwysig 



iawn, a'i fod am i rieni deimlo a chyflawni eu 
dyledswydd at eu plant me^vn modd priodol. 
Teinilai y Goruchaf orfoledd yn ei hyder y buasai 
Abraham yn "gorchyniyn i'w blant, ac i'w dy- 
Iwyth ar ei ol, gadw o honynt ffordd yr Arglwydd," 
Gen, xyiii. 19. 

Rhoddodd gyfarwyddiadau manol i Israel yn 
nghylch y'gorchwyl pwysig hwn, Deut. vi. 6, 7. 
Yr oedd hyn yn beth mawr yn ngolwg Solomon, 
pan y dywedai, " HyfForddia blentyn yn mhen ei 
ffordd," Diar. xxii. 6. Mae Paul, yn y Testament 
Newydd, dan gyfarwyddyd dwyfol, yn gwasgu 
yr un j)eth at sylw rhieni — pawb ag y mae plant 
dan eu gofal, i'w dysgu yn nihetkau mawrion 
crefydd, "Maethwch hwynt yn addysg ac athraw- 
iaeth yr Arglwydd." Mae addysg crefyddol yn 
faeth Vr meddivl, fel y mae ymborth yn faeth i'r 
eorph. Gesyd y geiriau gwerthfawr hyn o'n 
blaen beth ddylid ddysgu i blant, a'r modd y 
dylid eu dysgu. 

Cyn deehreu manylu ar y pwnc dan sylw, 
goddefer i mi erfyn ar rieni ymdreehu gwneuthur 
eu hunain yn gydnabyddus a'u dyledswyddau at 
eu plant. Er galar, mae miloedd o benau teulu- 
oedd. o dadau a mamau, nad ydynt erioed wedi 
ystyried pa ddyledswyddau sydd yn orphwysedig 
arnynt at y rhai a ymddiriedwyd dan eu gofal. 

Yn gyntaf, Syhcn ar rai c?r giversi y dylai 
rhieni eu dysgu i'lc plant. Mae y rhan amlaf o 



rieni yn gofalu am borthi, gwisgo, a diogelu per- 
sonau en plant, ac am eu dwyn i fynu at ryw 
alwedigaeth fuddiol. Mae llawer, trwy drugar- 
edd, yn en cyflwyno trwy weddi i ofal Llywydd 
tirion y bydoedd. Gwna y cynredinolrwydd 
hyn trwy fedyddio en plant ; ond mae angen ei 
wnenthur gyda'r teimlad a'r hwn y cynwynodd 
Hannah ei Samuel bychan i'r Arglwydd. Mae 
yr ymgeledd dwyfol yn fendith anmhrisiadwy, 
ac mewn atebiad i weddi y gellir dysgwyl ei 
mwynhau. Mae greddfau yn cyfarwyddo llawer 
ar y creadur direswm ; ond rhaid dysgu dyn. 

1. Dysger y plant eu hod i ufyddhau i'w rhieni. 
" Y plant, ufyddheweh i'ch rhieni." Cymerir yn 
ganiataol fod y rhieni yn gwybod yn well na'r 
plant beth sydd yn ei le ac er eu lies. Gocheled 
y fam roddi ei ffordd i'r bychau, a chaniatau pob 
peth a ddymuna. Ymdreched wnenthur argraph 
yn fuan ar ei feddwl, nad gwiw iddo ymgyndynu 
am unrhyw beth a gais yn groes i'w mheddwl hi. 
Er iddo wthio a'i draed, euro a'i ddyrnau, ac 
ysgrechian yn ddychrynllyd, penderfyned y fam 
ei orchfygu. Dangos ei fod ef i ufyddhau, Os 
caiff efe ennill y dydd unwaith, daw yn fuan i 
feistroli y fam, bydd arno awydd am lawer o 
bethau na fyn hi eu rhoi, a bydd yn anhawdd 
iawn ei blygu wedi iddo ddyfod ychydig yn 
mlaen. Os caiff ei gyndynrwydd gynyddu gycla 
grym ei gorph, arswydus fydd y canlyniad. Bu 



8 

hyn yn "chwerwder chwerw" i filoedd o rieni. 
Mae yn hawdd plygu y wialen ; ond, yn gyffre- 
din, tyr neu hollta y pren cyn plygu. 

2. Arferer hivynt i ddysgu adnodau hawdd oW 
Ysgrythyr, pennillion o Hymnau, a dartiau bych- 
ain ereill ar eu cof. Daw plant i allu cqfio llawer 
cyn y gallont ddeall ond ychydig. Arferer hwynt 
i seinio enw y Gwaredwr mawr, yr Arglwydd 
Iesu Grist. Mae y cof fel ystordy. Da yw ei 
lenwi a phethau da, fel y byddont yn gyfleus at 
wasanaeth yn ngwahanol amgylchiadau bywyd. 
Bu llawer o'r pethau buddiol a ddysgwyd pan yn 
blant, o les mawr er cyfarwyddyd a dyddanwch. 
i filoedd wedi iddynt ddyfod i oed, ac hyd yn 
nod mewn henaint. Buy" brophwydoliaeth " a 
ddysgodd ei fam i Solomon, yn fuddiol iddo wedi 
tyfu i fynu. A bu " gwybod yr Ysgrythyr Ian er 
yn fachgen," yn gynorthwyol iawn i Timotheus 
wedi iddo ymaflyd yn ngwaith y weinidogaeth . 
Bu yn dda i'r hybarch Matthew Henry, wrtb 
gyfansoddi ei Esponiad melus a gwerthfawr, 
iddo, pan yn ieuanc, ysgrifenu esponiad ei dad ar 
y Bibl yn yr addoliad teuluaidd. Mae addysg 
bore yr oes yn gwneuthur ar graph dwfn ar y 
meddwl, ac yn cael dylanwad cryf er ffurfio 
y cymeriad. Mae Solomon yn ein hanfon at y 
morgrugyn i ddysgu diwydrwydd yn haf ieuenc- 
tyd, a dysgu mwynhau mewn henaint — gauaf 
bywyd, yr hyn a gasglwyd yn haf ieuenctyd. 



" Maethwch hwynt yn addysg ac athrawiaeth yr 
Arglwydd." 

3. Gyda dysgu pethau ar eu cof fel hyn, ym- 
drecher eu dwyn yn raddol i feddwl, ystyried, ac 
amgyffred. Trwy feddwl ac ystyried, nid yn 
unig gallant gadw yr hyn maent wedi ddysgu, 
ond hefyd chwanegu at eu trysor. Mae myned 
rhagom yn ofynol mewn trefn i gryfhau ein 
galluoedd meddyliol, ac er cael dyddanwch i'r 
meddwl, heb yr hyn buan yr a ein Uafur yn faich 
i ni, a thebygol y bydd i ni ei roddi heibio, ac y 
syrthiwn i segurdod a diofalwch. A'r nef ei 
hunan yn nnig a wyr beth. fydd y canlyniad o 
hyn. Pan oedd y Parch. Matthew Henry yn 
llencyn o ddeg i ddenddeg mlwydd oed, casglodd 
amrywiol o nodau dynion duwiol y rhai y cly wsai 
ei dad ac ereill yn eu henwi, ac yna ymresymodd 
oddiwrthynt fel y canlyn, " Dywedir am y rhai a 
deimlant felly, ac a gredant yn Iesu Grist, y cant 
fywyd tragy wyddol. Yr wyf fi yn credu yn Iesu 
Grist; ac yr wyf yn credu y caf fywyd tragy- 
wyddol." • 

4. Wedi iddyntfel hyn ddyfod i dllu amgyffred 
ychydig, dysger iddynt brif egwyddorion Cristion- 
ogaeth. Ein Llyfr at addysgu y pethau hyn, yw 
y Bibl, yn benaf. Bhoddwyd ef gan Ffynon 
doethineb, i fod yn "Llusern i'n traed, ac yn 
llewyrch i'n llwybr." Cynwysa yr egwyddorion 
mawrion wrth y rhai yr ydym i lywodraethu ein 



10 



liunain a'n teuluoedd. Mae yn Llyfr i bawb, yn 
mhob oes, ac yn mhob amgylchiad : " Cyfraitli 
yr Arglwydd sydd berffaith." 

" boed i'th air, alluog Dduw, 
Gyfeirio 'nbraed tra fyddwyf byw, 
Ebag troi o'r brif-ffordd ddedwydd fwyn, 
Ar dy ddebeulaw sydd i'm dwyn." 

Gofaled rbieni egwyddori en plant yn ngbylcb 
eu Creawdwr bendigedig, a'i briodoliaetban go- 
goneddus — yr byn oedd dyn yn ei greadigaeth— 
y cyfnewidiad truenns a gymerodd le yn ei natur, 
a'i sefyllfa — y modd y cymerodd byn le — truen- 
usrwydd cyflwr dyn o berwydd ei gwymp, ei fod 
yn llygredig, yn agored i ddigofaint ei Lywydd 
cyfiawn, a bod ei gyfiwr, o'i ran ei him, yn bollol 
anobeithiob Hefyd, eglurer iddynt ddaioni ang- 
bydmarol Duw yn ei waitb yn ein " cofio yn ein 
hisel-radd" — yn gosod ei anwyl Fab — ei gydradd, 
yn Gyfryngwr rhyngddo a dyn — yn ei anfon i J r 
byd, i fod, yn ei fy wyd yn esampl i ni, fel y dilyn- 
em ei ol ef, ac, yn ei*angeu, "yn lawn dros ein 
pecbodau," " fel y byddai efe yn gyfiawn, ac yn 
cyfiawnbau y neb sydd o fFydd Iesu," (Rbuf. iii. 
26.) sef y neb sydd yn ei dderbyn a'r galon, ac yn 
pwyso arno am fywyd tragywyddol. Dangoser 
iddynt fod y Bod grasol bwn i gael ei barcbu fel 
Acbos cyntaf, a Chynalydd pob peth ; eu bod i 
blygu ac ufyddbau iddo. A'u bod, wrtb arswydo 



11 



ei fawredd, i'w garu, ei fawrbau, ac ymhyfrydu 
ynddo, fel crynodeb o bob bawddgarwcb; ac i 
dderbyn pob peth o'i law baelionus gyda diolcb- 
garwcb. 

Eglurer iddynt, hefyd, en bod, fel deiliaid y 
Duw da liwn, i ewyllysio yn dda i bawb — i holl 
aelodau y gymdeithas ddynol; ac, "hyd y mae 
ynddynt, i fod yn heddychol a pbob dyn," i garu 
eu cymydog fel hwynt en bunain. Ymdrecber 
en dwyn i weled a cbredn y gwnelai hnnanoldeb, 
balcbder, cenfigen, Hid, diogi, anlladrwydd, twyll, 
angbyfiawnder, anonestrwydd, a cbelwydd, nid 
yn unig niweidio en cyd-ddynion, ond, ar yr nn 
pryd, eu drygn a'n hannedwyddn bwy eu bun- 
ain ; nid yn unig clianrbydeddu Duw, ond befyd 
terfysgn cymdeitbas. Bod y rbinweddan cyfer- 
byniol yn anbebgorol er bod yn gysurus yn en 
mynwesau eu bunain, yn gystal ag er ennill 
cymeriad da yn eu bardal. 

Dangoser iddynt y pwys o fod yn eirwir. Mae 
tnedd cryf mewn plant, yn enwedig, i ddywedyd 
celwydd. Am byny ercbir i ni "fwrw ymaith 
gelwydd, a dywedyd y gwir bob un wrtb ei gy- 
mydog," Epbes. iv. 25. Fel petb mawr ei bwys 
rbydd Paul y cyngor bwn mewn modd pendant 
i'r Colosiaid, pen. iii. 9, "Na ddywedwcb gel- 
wydd wrtb eich gilydd," Heb wirionedd byddai 
sefyllfa dynolryw yn drnenus mewn ystyr tym- 
borol; ni allai un dyn roddi ymddiried yn y 



12 

Hall; byddai pawb yn drwgdybio eu gilydd, a 
chaffai masnach pob ardal ei dyrysu. Dywedir 
am George Washington, ei fod yn hynod o'i gryd 
am eirwiredd. Wedi cael tegan o fwyall newydd 
gan ei dad, aeth i'r ardd ryw dro, ac yn ei chware 
torodd bren gwerthfawr yn ngolwg ei dad. Fel 
yr oedd un o'r gweision yn cael ei gyhuddo o'r 
trosedd, ac yn debyg o ddyoddef o'i herwydd, 
rbedodd George bach^dan wylo at ei dad, a dy- 
wedodd, " Fy nhad, chwi a wyddoch na all George 
bach ddywedyd ceiwydd ; myfi dorodd y pren." 
Rhoddodd hyn foddlonrwydd mawr i'w riant. 

5. Ymdreeher eu dysgu i feithrin teimladau 
goreu dynoliaeth — i fod yn hynaws at batch o'u 
cylch. Dywedodd Mr. Horace Mann yn ddiwe- 
ddar, wrth annerch plant mewn ysgol, "Fe'ch 
gwnaethpwyd i fod yn garedig. Os bydd yn 
eich plith blentyn a rhyw anaf ar ei gorph, na 
adewch iddo wybod eich bod wedi sylwi arno. 
Os bydd plentyn a dillad carpiog am dano, peid- 
iwch siarad am garpiau yn ei glyw. Os bydd 
plentyn yn gloff, rhoddwch iddo ryw ran o'r 
chware na fyddo yn gofyn rhedeg. Os bydd un 
yn newynog, rhoddwch ran o'ch ciniaw iddo. Os 
bydd un yn methu dysgu, cynorthwywch ef i 
barotoi ei wers, &c." Gwnelai gwneuthur felly 
arbed llawer teimlad rhag cael ei archolli, a dwyn 
llawenydd i lawer mynwes ddolurus. Cofied 
plant am hyn. Nid yn unig dylai plant (a rhai 



13 

mewn oed,) ochelyd bod yn greulon at eu gilydd, 
ond hefyd gochelyd dolurio teimladau eu gilydd ; 
peidio rhoddi tramgwydd, na meithrin ysbryd 
dial, ond bod yn gymwynasgar y naill i'r Hall. 

6. Morfuan ag y delo galluoedd plant igryfhau 
ychydig, dysger iddynt y givahaniaeth rhivng drwg 
a da. Eglurer iddynt mai nid yn unig am fod y 
rhieni yn ewyllysio iddynt wneuthur y naill beth, 
a pheidio gwneuthur peth arall, y maent yn gor- 
chyrnyn y naill ac yn gwahardd y Hall, ond, yn 
benaf, am fod y naill yn ol ewyllys Duw, a'r Hall 
yn groes iddo — y naill yn dda a'r Hall yn ddrwg, ac 
felly, yn ol eu nhatur, yn effeithio er dedwydd- 
wch neu annedwyddwcb iddynt hwy yn y byd 
hwn, ac yn yr hwn a ddaw. 

7. Dangoser iddynt yn eglur a mynych fod y 
pethau ag y mae Duw yn wahardd yn ddrivg, aV 
pethau a orchymyna yn dda ; eu bod felly yn eu 
nhatur a'u heffeithiau. Mae yn gwahardd llyg- 
redigaethau, sef, " Gweithredoedd y cnawd ; y 
rhai yw, Tor-priodas, godineb, aflendid, anUad- 
rwydd, delw-addoliaeth, swyn-gyfaredd, casineb, 
cynhenau, gwynfy dau, Hid, ymrysonau, y mbleidio, 
heresiau, cenfigenau, llofruddiaeth, meddwdod, 
cyfeddach, a chyffelyb i J r rhai hyn," (Gal. v. 19, 
20, 21,) am eu bod yn niweidiol yn eu heffeithiau. 
Yr hyn sydd ddrwg yn ei natur, rhaid ei fod felly 
yn ei ganlyniadau. Am fod y pethau uchod yn 
niweidiol, mae ein Duw da yn eu gwahardd, 



14 



dracliefn a tbracbefn, er mwyn i ni "farweiddio 
gweithredoedd y corpb trwy yr Ysbryd." 

Ar y Haw arall, mae yn nodi allan rinweddau y 
myn i ni eu meithrin a'u gweitbredu, " Cariad, 
llawenydd, tangnefedd, hir-ymaros, cymwynas- 
garwch, daioni, ffydd, addfwynder, dirwest," 
Gal. Vr 22. Erchir i ni " ddilyn cyfiawnder, 
ffydd, cariad, tangnefedd," 2 Tim. ii. 22. Mae 
ieuenctyd, ac ereill, mae achos i ofni, yn barnu 
mai oddiar fympwy yn unig y gwaherddir y 
naill ddosparth o bethau, ac y gorcbymynir y 
dospartb arall, ac nid o herwydd bod dim yn eu 
nbatur a'u dylanwad sydd yn rheswm dros hyny. 
Ni ellir dysgwyl y bydd gwyliadwriaetb a gofal 
priodol yn ein ieuenctyd, ac ereill, yn nghylcb eu 
teimladau a'u bymarweddiad, nes yr argyboedder 
bwynt o'r camgymeriad dinystriol bwn. 

Myfyried ieuenctyd, a pbawb, lawer ar gynier* 
iad digyffelyb ein Harglwydd Iesu Grist. Ynddo 
ef cawn y rbagoriaetbau godidocaf yn cydgyfar- 
fod. Ni bu dyn erioed yn fwy penderfynol a by 
nac efe, pan elwid am fod felly; na neb mor 
blygadwy, ar y llaw arall, pan fyddai byny yn 
briodol. Pan welai dy ei Dad yn cael ei balogi, 
gallai ddefnyddio fflangell, loan ii. 15. Hynod 
mor fwynaidd y gweinyddai gerydd am drosedd 
yn ei erbyn ei bun. Dywed wrtb Judas, li Ai a 
chusan yr wyt ti yn bradycbu Mab y Dyn?" 
Luc xxii. 48. Wedi i Pedr fod yn euog o'r pech- 



15 

od mawr o'i wadu drachefn a thrachefn, ni wnaeth 
ond troi ac " edrych" arno. 

8. Dysger iddynt y pwys maivr o wrando ar 
lais cydwybod, Os caiff hi wrandawiad, mae hi 
yn sicr o lefaru yn mynwes dyn fyddo wedi ei 
addysgu yn briodol. Gellir ei dystewi trwy 
beidio gwrando ami, ac ufyddhau, os gwneir 
felly dros hir amser. Ond bydd y canlyniad o 
hyn yn ddychrynllyd iawn. Os gadewir cyfrif 
mewn masnachdy i redeg yn mhell heb ei drefnu, 
bydd yn drwm iawn yn y diwedd. Felly mae 
cydwybod yn casglu nerth pan yn cysgu, ac 
ofnadwy fydd ei gwynebu pan ddeffry hi mewn 
cyfyngder, yn angeu, neu yn y farn. Mae mil- 
oedd yn ein gwlad wedi ei dystewi, pe amgen ni 
allent ymollwng i bechodau, a syrthio iddynt 
drachefn a thrachefn. Gwasger y mater uchod 
yn ofalus at feddyliau plant, fel y delont i gymer- 
adivyo yr hyn sydd yn ei le f ac i anghymeradwyo 
yr hyn sydd feius. 

Denant felly yn raddol i deimlo tawelwch yn 
eu mynwesan wrth wneuthur yr hyn sydd dda, 
ac wrth edrych yn ol arno; a dychryim wrth 
wneuthur yr hyn sydd ddrwg, ac i deimlo edifeir- 
wch calon wrth adfyfyrio arno — y fath edifeirwch 
ag a'u cadwo rhag gwneuthur felly eilwaith* 
Ond llwyddo yn hyn, gellir hyderu y deuant i 
rodio llwybrau rhinwedd, yn sefydlog a chycla 
hyfrydwch. Mae cymeradwyaeth cydwybod yn 



16 

beth i'w geisio yn fwy nac aur coeth, a'i chon- 
demniad i'w arswydo yn fwy na fflamiau tan. 

Ei hedchvch. lii dawela'r fron 
Pan deflir ni o don i don ; 
Os ein condemnio a vna hi, 
Truenus fydd ein cyflwr ni ! 

Mae yn awr lawer o lyfran gwerthfawr er 
cynorthwyo rhieni i roddi addysg priodol, mewn 
trefn i'w plant fod yn gysnr iddynt en hunain, 
yn llawenydd iddynt hwythau, ac yn ogoniant 
i'w Lluniwr gogoneddus. 

Yn ail, Rhai cyfarwyddiadau pa /odd i gy~ 
lawni y ddyledswydd a nodwyd. Pa fwyaf pwysig 
fyddo nnrhy w ddyledswydd, mwyaf y w y r angen 
iddi gael ei chyflawni mewn modd priodol. Mewn 
trefn i'r addysg dan sylw ateb y dyben, 

1. Dechreuer ei gyfranu ynfore. " Hyfforddia 
blentyn yn mhen ei ffordd" Mae dechreu yn 
brydlon gyda phob gorchwyl, yn bwysig, ond 
mae yn neillduol felly gyda 'r gwaith o addysgn 
plant. Os na chymerir meddiant o'u meddyliau 
gan bethau da yn fore, meddienir hwynt gan 
be than drwg yn fuan, y rhai y bydd yn anhawdd 
iawn eu trechu wedi i'r plant dyfu i oed. Os na 
hauir hadan da yn yr ardd, lleda chwyn drosti yn 
ddiarwybod i'w pherchenog. Mae angen gofaln 
am y meddwl yn gyffelyb i'r modd y porthir y 
corph. Dechrena plant ddysgu yn gynt nac y 



17 

meddylia rhieni. Gallai Matthew Henry ddarllen 
pennod yn y Bibl pan nad oedd ond tair blwydd 
oed. Dechreuai Isaac Watts ddysgu Lladin pan 
nad oedd ond pedair blwydd oed. " Maethwch 
hwynt yn addysg ac athrawiaeth yr Arglwydd." 
2. Meum modd ystyriol a gofalus. Dylid cyfadd- 
asu yr addysg i'r oed a'r galhioedd. " Maethu." 
Dechreuer gyda phethau bychain. Gallwn ddef- 
nyddio pethau cyffredin o'n cylch i roddi gwersi 
gwerthfawr i'r meddwl, megys blodau a llysiau 
yr ardd, y glaswellt a'r anifeiliaid ar hyd y meus- 
ydd, y coedwigoedd, y nentydd a'r afonydd, yr 
adar a ehedant yn yr awyr, y cymylau, a'r bodau 
ardderchog a ymddangosant yn y ffurfafen. 
Doeth fyddai arferyd plant i " edrych ar y nef- 
oedd, gwaith bysedd" Duw, "y lloer a'r ser, y 
rhai a ordeiniodd." 

Y nos fe welir bydoedd fyrdd 

Na welwn wrth liw dydd, 
Holl waith ein Duw trwy'r nef a'r llawr 

Rhyw addysg i ni rydd. 

Nid yn nnig dylid eu harfer i sylwi arfawredd 
Duw yn y greadigaeth, ond hefyd eu dysgu i 
ddarllen ei enw yn ei Air santaidd, Ymdreched 
y fam, yn rheolaidd bob dydd, i ddysgu ei rhai 
bychain i ddarllen. Dichon yr addefa pob mam 
mai gwaith y teulu, yn benaf, y w dysgu y plant i 
ddarllen; egwyddori ddylai fod prif waith yr 
ysgol Sabb'othol. Sylwer ar hyn. 



18 

3. Yn rheolaidd a pharhaus. Rhaid l i maethu " 
y corph bob dydd amrywiol o weithiau, felly y 
meddwl. Gwna plant angbofio yr hyn a ddysg- 
ont, os na roddir "llin ar lin, a gorchymyn ar 
orchyinyn" iddynt. Yn raddol iawn y mae y 
deall yn agoryd. Gofaler am bob cyfleusdra i 
roddi rhy w addysg buddiol, a gal w i gof yr hyn a 
ddysgwyd yn yr amser a aeth heibio. Gwasgai 
Duw hyn yn ddwys at sylw y genedl Iuddewig, 
Deut. vi. 6, 7, " A bydded y geiriau hyn, yr ydwyf 
yn en gorchymyn i ti heddyw, yn dy galon. A 
hyspysa hwynt i'th blant; a chrybwyll am dan- 
ynt pan eisteddych yn dy dy, a phan gerddych ar 
y ffordd, a phan orweddych i lawr, a phan gyfod- 
ych i fynu," Cymerai dynion da y cyngor, a 
dywedent wrth feddwl am y pethan a glywsent 
liwy gan eu tadau, u Ni chelwn rhag eu meibion, 
gan fynegu i'r oes a ddel foliant yr Arglwydd, a'i 
nerth, a'i ryfeddodau y rhai a wnaeth efe. Canys 
efe a sicrhaodd dystiolaeth yn Jacob, ac a osododd 
gyfraith yn Israel, y rhai a orchymynodd efe i'n 
tadau eu dysgu iV plant ; fel y gwybyddai'r oes 
a ddel, sef y plant a enid; a phan gyfodent, y 
mynegent hwy i'w plant Irwythau : fel y gosod- 
ent eu gobaith ar Dduw, heb anghofio gweithred- 
oedd Duw, eithr cadw ei orchymynion ef," Salm 
lxxyiii. 4 — 7. 

4. Gofaler am foci yr ymddygiad yn gyson ar 
addysg. Da iawn yw dysgu crefydd i blant : ond 



19 

mae ei dysgu a'i gweithio hi allan yn llawer gwelL 
Bydded yr edrychiad, swn y llais, a'r ymarferiad 
yn cydweithredu i wneuthur yr addysg crefyddol 
yn effeithiol. Bydd plant yn fynych yn analluog 
i amgyffred yr hyn a ddywedir wrthynt am 
athrawiaethau crefydd, ond caiff yr hyn a welont 
yn cael ei wneuthur argraph arosol ar eu calonau, 
Os gwel y plant eu rhieni yn parchu y Bibl trwy 
ei ddarllen, ymddyddan am ei bethau gwerthfawr 
yn y teulu, yn santeiddio y Sabboth, yn dangos 
serch at dy Ddnw, tueddir eu meddyliau hwythau 
i wneuthur yr un modd. Fel yr oedd Syr Hym- 
phrey Davy unwaith yn dringo un o fynyddoedd 
uchel y Gogledd, gwelai ddau eryr yn dysgu eu 
rhai bychain i ehedeg. Codai yr hen rai o ddan- 
nedd craig uchel, a rhoddent gylch bychan, a'r 
rhai ieuainc yn eu canlyn ; yna cylch mwy drach- 
efn a thrachefn, gan esgyn uwch uwch bob tro, 
nes o'r diwedd iddo golli ei olwg arnynt* Mae 
bod rhieni yn rhoddi esamplau da i'w plant o 
bwys tragywyddol. 

Yn yr addoliad teuluaidd da fyddai arfer plant 
i ganu mawl i Dduw. Ond eu harferyd yn ieu- 
ainc, deuai y rhan amlaf o honynt i allu canu, er 
ddim oil yr un mor beraidd. Yn Germany dysgir 
y plant i gyd i arfer eu lleisiau i ganu, ac felly 
mae eu canu mewn addoliad nid yn waith rhy w 
ychydig, ond yn waith yr holl gynnulleidfa ; ac 
mae yn gynhyrfus a hyfryd iawn. 



20 

Dull eu rhieni a wel plant gyntaf. Gwelant 
eu dull hwy cyn gweled dull eu cymydogion — 
cyn cael un wers yn yr addoldy. Yn achlysurol 
y gwelant ddull rhai ereill, ond gwelant eu dull 
hwy yn barhaus. Gwelant olwg y fam, clywant 
ei llais, ganwaith yn y dydd. Gwelant ei harfer- 
ion, a'r modd y treulia hi ei hamser ; a chan eu 
bod yn meddwl yn uwch am dani hi nac am un 
bod dynol arall, mae yr oil a welant ynddi yn 
cael ar graph dwfn ar eu calonau* 

Weithiau tueddir y fam i wneuthur rhyw beth 
a farna hi yn feius, ac felly na ddylai ei wneuthur, 
Bydded iddi ystyried nad gwiw iddi gynyg ei ddir- 
gelu oddiwrth ei phlant. Gwna ei hymdrech i'w 
ddirgelu gynhyrfu eu hymofyngarwch, fel y bydd 
agos yn annichonadwy iddi lwyddo. Gofaled 
rhieni fod yn onest a didwyll yn eu hymddygiad 
at eu plant ac at bawb ereill, os amgen dysgant 
y drygau hyn i'r rhai y dylent eu tywys yn 
ffyrdd rhinwedd ; i " Ofni Duw a chilio oddiwrth 
ddrygioni." 

Nid yn unig dylai rhieni ochelyd gwneuthur 
dim a fyddo yn feius, ond dylent ymarferyd 
a'r hyn sydd dda, yn ngolwg eu plant. Cafodd 
y diweddar John Angell James, Birmingham, 
addysg crefyddol gan ei rieni; ond wedi iddo 
gael ei anfon oddicartref, a myned i blith bechgyn 
ieuainc anystyriol mewn masnachdy, aeth yntau 
felly. Esgeulusodd blygu ar ei liniau wrth ei 



21 



wely y nos, &c. Daeth llencyn ieuanc o'r new- 
ydd i'r lie, yr hwn a roddwyd i gysgu yn yr un 
ystafell ag ef. Plygodd hwnw wrth ei wely i 
roddi ei ofal i'r Arglwydd cyn myned i orphwys. 
Dihunodd hyn deimlad yn mynwes John, a phlyg- 
odd yntau i wneuthur yr un peth. Mewn teulu a 
barchai grefydd yn allanol, yr oedd merch fechan, 
yr hon a ddysgid i roddi ei gofal i'r Arglwydd 
nos a bore. Daeth. modryb iddi i ymweled a'r 
teulu. Yn y bore aeth y fechan i ystafell ei 
mhodryb i'w chyfarch cyn myned i lawr. Gofyn- 
odd ei mhodryb iddi, a oedd hi wedi diolch i'r 
Arglwydd am ei diogelu y nos a aethai heibio. 
Atebodd, nad oedd; iddi anghofio. Dywedodd 
y fodryb fod yn ddrwg iawn ganddi o herwydd 
hyny : fod pawb pobl dda yn gweddio. Atebodd 
j llances, " Nac ydynt, yn wir ; mae fy mam yn 
wraig dda, ond nid yw hi yn gweddio cyn myned 
o'i hystafell." "Ie, ond nid ydych chwi gyda 
hi yn ei hystafell yr holl fore. Gall fod eich 
mam yn gweddio pan nad ydych chwi gyda hi." 
" Ydwyf, yn wir, bum yn cysgu yn ei hystafell, 
a bum gyda hi nes iddi ddyfod i lawr. Gwn nad 
yw fy mam byth yn giveddio." Famau, caffed 
eich plant eich gweled a'ch clywed yn gweddio, 
ac yn gweddio drostynt hwy. Naturiol iawn yw 
i'r ferch fod fel y fam, Ezeciel xvi. 44. Hyd yn 
nod pan fyddo y tad a'r fam yn grefyddol, prio- 
dola plant eu hargraphiadau crefyddol cyntaf, 



22 



fynychaf, i ddylanwad y fam. Ymdrecher ennill 
eii sylw trwy ymddyddan a hwynt a'u perswadio, 
"gan roddi bygwth heibio," Eph.es. vi. 9. 

Dywedai un dyn pan mewn oed, ei fod yn cofio, 
gy da hyfrydwch, am ei fam yn ei gymeryd ef a'r 
plant ereill i ystafell, yn darllen ac yn gweddio 
gyda hwynt — yr ymddangosai hi iddo y pryd 
hwnw fel angeles j ac na wnelai dim ddileu ei 
chynghorion oddiar ei feddwl, na pheri iddo ang- 
hofio ei gweddiau. 

Sonia Paul am "arfer duwioldeb gartref." Nid 
yn nnig dylem hroffesu duwioldeb, ond ei arferyd 
yn y teulu a thuag at bawb. Yr hyn a arferir 
mewn teulu sydd yn cael lly wodraeth ar feddyliau 
y plant ; a'r hyn a arferir, daw yn fuan yn es- 
mwyth a hyfryd, yn deuluaidd ac yn gyhoeddus. 
Gwelir felly yn amlwg fod angen arfer plant a 
moddion gras. Os deuant i oed, daw addoli yr 
Arglwydd, fel rhy w waith arall, yn waith hawdd 
a dymunoL Eithriadau yw ei bod yn wahanol. 

Pan yn son wrth y plant am eu dibyniad ar 
Dduw, a'u rhwymau i weddio arno, arfered y 
rhieni weddio drostynt a chyda hwynt, Gan fod 
" meddylfryd calon dyn yn unig yn ddrygionus," 
mae Uygredigaeth dynolryw yn gryf iawn, ac 
felly mae angen bendith y nef, a dylanwad dwy- 
fol gyda llafur rhieni i addysgu plant, er diogelu 
yr amcan mewn golwg. Gall rhieni ddarlunio 
i' w plant y ffordd a ddylent rodio \ ond gall Duw 



23 



dueddu eu calonau i "ddewis ffordd gwirionedd," 
a'i chymeryd. Gall rhieni nodi allan y peryglon 
fyddo o'u cylch ; ond gall Duw eu cynhyrfu i'w 
gochelyd, eu hamddiffyn rhag yr holl elynion a 
ddichon ymosod arnynt, a'u cynorthwyo i "fyned 
ar hyd eu ffordd yn llawen " Trwy weddi gall- 
ant ennill yr Hollalluog i fod yn blaid i'w rhai 
anwyl, a bod yn etifeddiaeth iddynt byth. Ond 
iddynt fod yn ofalus i ddysgu a dysgyblu eu 
plant, a bod yn daer gyda yr Hollalluog Dduw 
ar eu rhan, gallant deimlo yn hyderus na bydd 
eu llafur yn ofer. Os na welant yr holl ffrwyth 
a ddymunant, cant radd o dawelwch yn eu myn- 
wesau wrth feddwl iddynt wneutbur eu goreu er 
eu cyfarwyddo, ac wrth eu rhoddi i ofal yr hwn 
sydd yn drugarog a graslawn, ac a ddywedodd 
na chaffai " had Jacob geisio ei wyneb yn ofer." 
Os gwel y plant eu rhieni yn gweddio, ac yn rhoi 
pwys ar weddio, gellir hyderu, dan fendith lor, 
y deuant eu hunain i weddio. 

5. Sylwer ynfanol ar weithrediad eyntaf medd- 
yliau plant. Nid yn yr un modd y tyr llygredig- 
aeth allan yn mhob plentyn. Mewn un mae y 
dymer yn afry wiog ; mewn arall bydd yr ysbryd 
yn gyndyn; mewn arall ymddengys balchder ac 
oferedd ; mewn arall bydd diofalwch ac esgeulus- 
dra, &c. Ymdrecher craffu er deall y modd y 
tyr allan, mewn trefn i allu gweini i'r plentyn y 
ddysgyblaeth a'r cyfarwyddyd priodoL Mewn 



24 

rhai plant gwelir rhinweddau, ac arwyddion o 
deimladau goreu dynoliaeth, y rhai ydynt " ger 
bron Duw yn werthfawr." Dylid, yn y modd 
mwyaf gofalus, ymdrechu darostwng yr hyn a 
welir yn feius mewn plentyn, ac yn debyg o'i 
ddrygu mewn amser dyfodol, a chefnogi yr hyn 
a welir yn dda a gobeithiol ynddo. Cymerer 
esampl y garddwr, yr hwn sydd yn ofalus yn tynu 
j chwyn ymaith, ae yn trin ei lysiau a'i blanhig- 
ion yn y modd mwyaf manteisiol er iddynt dyfu 
a ffrwytho. Mae llygredd i'w nychu, a rhin- 
weddau a theimladau da i'w mhagu. " Maethwch 
hwynt yn addysg ac athrawiaeth yr Arglwydd." 

6. Eu ceryddu pan geir hwynt yn feius, Er 
pob gofal am danynt, gwnant bethau fyddant 
allan o le. Wrth geryddu plant, gofaler dangos 
iddynt brydferthwch rhinwedd, ac erchylldra 
drygioni. Annoger hwynt i ymestyn at ddaioni, 
a rhybuddier hwynt i ochelyd ymollwng i bechod. 
Mae Duw " yn ceryddu y rhai y mae yn eu cam," 
a dylai rhieni wneuthur yr un modd. Cafodd 
Dafydd achos i alaru yn chwerw am iddo roddi 
ei ffordd i Adoniah. Cododd y plentyn hwn yn 
erbyn ei dad, 1 Bren. i. 5. Bu yr un esgeulusdra 
yn ofid i filoedd o rieni ar ei ol ef. 

Er y dylent ymegnio i gael eu plant i ufyddhau, 
bydded iddynt eu trin fel bodau rhesymol. Dylai 
rhieni, wrth weini cerydd, fod bob amser yn unol. 
Os dygwydda fod rhy w wahaniaeth tyb ynghylch 



25 



y cerydd, trefner y pwnc yn ddirgelaidd rhyng- 
ddynt hwy a'u gilydd : na chaffed y plant wybod 
fod gwahaniaeth, os amgen cyll eu dysgyblaeth 
ei grym, i raddau, os nid yn hollol. Yn 

III. NODWN RAI YSTYRIAETHAU I GYNHYRFU 
RHIENI I YMDRECHU CYFLAWNI Y DDYLED- 
SWYDD HON AT EU PLANT. 

1. Mae y berthynas agos sydd rhwng rhieni a'u 
plant, yn eu gosod dan rwymau neillduol i ofalu 
am eu gwir les. Dysgwylir i'r fam yn enwedig 
deimlo dros ei rhai bychain. " A anghofia gwraig 
ei phlentyn sugno, fel na tbosturia wrth fab ei 
chroth?" Esay xlix. 15. Pwy a ofala am danynt 
os na wna eu rhieni hyny ? 

2. Mae eu lies tymhorol ac ysbrydol, yn dibynu, 
% raddau, ar eu haddysg crefyddol. Mae gan ein 
sefyllfa fydol, a'n hamgylchiadau tymhorol, ddy- 
lanwad nerthol ar ein cyflwr mewn amser dyfodol, 
ac hyd yn nod ar ein sefyllfa dragy wyddol. Din- 
ystriwyd miloedd o ieuenctyd o ran amgylchiadau, 
cymeriad, corph, ac enaid, trwy esgeulusdra, a 
thynerwch gormodol rhieni. O bawb, boneddwr 
tlawd y w y tlotaf ar wyneb y ddaear : ni all 
" gloddio, a chardotta sydd gywilyddus ganddo." 
Heb addysg crefyddol ni ellir dysgwyl i'r plant 
gyrhaeddyd fawr cysur tymhorol nac ysbrydol, 
na bod o ddefnydd mewn cymdeithas. 

Yr ydym yma, yn ddystaw, am roi cyngor by- 
chan, ondpwysig, i famau, ei fod yn fil gwell iddynt 



> 26 

ddysgu en mherched i fod yn gyfarwydd a holl 
oruchwyliaeth ty — i fod yn good house-keepers, 
nac i fedru gwisgo fel ladies. Ni wna nn llanc, 
ag y byddo yn werth ac yn ddedwyddwch i 
ddynes ieuanc ei gael yn briod, roddi pris mawr 
ar y wisg : cyll bono ei harddwch yn fuan, ond 
mae gwerth mewnol yn beth a bery. Mae add- 
nrno a chyfoethogi enaid a grasau Ysbryd Duw, 
yn beth annhraethol mwy pwysig na gwychu 
corph. 

3. Mae yn y rhieni, yn enwedig yfam, gymwys- 
der naturiol at y gwaith dan sylw. Mae dibyniad 
y plant ar en tad am gynhaliaeth, yn rhoddi 
mantais iddo i gadw llywodraeth arnynt. Mae 
edrychiad serchiadol y fam, tynerwcb a mwyn- 
eidd-dra ei llais, yn fanteisiol i gyrhaedd calon y 
plenty n, ac ennill dylanwad arno. Mae gan y 
fam yn gyffredin, fwy o amynedd gyda'r plant 
nac sydd gan y tad. Wrth ei ehynysgaeddu a'r 
cymwysderau hyn, bwriadodd y Creawdwr doeth, 
iddi en defny ddio er daioni y rhai a y mddiriedodd 
dan ei gofal. 

4. JPerthyna mawredd annimadwy i ddyn f yr 
hyn a eilw yn uchel ar rieni i addysgu eu plant* 
Mae blodau a llysian yr ardd yn brvdferth neill- 
duol; ond yn fuan wedi i'r "haul godi gyda 
gwres, gwywa y glaswelltyn, a'i flodeuyn a 
syrthia, a thegwch ei bryd ef a gollir ." IMae y 
march, ac anifeiliaid ereill, yn ymddangos yn ar- 



27 

dderchog ar y maes ; ond wedi iddynt gael by w 
ychy dig o flynyddau, M dygir ymaith en hanadl, a 
tbrengant, a dychwelant i'w llwch," Sal ciy. 29. 
" Ond y mae ysbryd mewn dyn, ac ysbrydoliaetb 
yr Hollalluog " roddodd fywyd o'i fewn, ac "er 
iddo farw, efe a fydd byw dracbefn." Daw yr 
anifail yn fuan i allu mwynbau yr boll dded- 
wyddwch ag y gall ei natur ef ei fwynhau, ac 
yna derfydd am dano, Ond pertbyna anfarwol- 
deb i ddyn. Daw i'r byd yn faban gwan j yn 
araf iawn yr egyr gallnoedd ei feddwl, a pbarbant 
i ymagor nes yr elo y byd bwn yn rby fycban 
iddynt. Yna esgyn y rhan ysbrydol o ddyn i fyd 
anweledig, lie y caiff faes digon belaetb i deitbio 
drosto, a gwrtbrycbau fil myrdd i weitbredu 
arnynt Caiff y meddwl pur ymagor bytb bytb- 
oedd, a ''boll gyflawnder y Duwdod" i'w ddiwallu. 
Gwneir ef yn alluog i ddal " tragy wyddol bwys 
gogoniant." Ac, Ocb! tebygol yr a y meddwl 
llygredig ar gynydd yn y lie poenns, er ei wae 
a'i drueni ! Rieni anwyl, " maetbwcb eicb plant 
yn addysg ac atbrawiaetb yr Arglwydd." 

Mewn dyn mae gwir fawredd — mae 'n ucbel ei ryw, 
Bu unwaith yn santaidd — ar hardd dderw Duw ! 
Ka chaffed ei adael mor dla^d — gwael ei lun, 
hervydd, er pob peth, mae eto yn ddyn, 

Mae 'i allu yn rbyfedd — mae natur ei hun 
Yn plygu, i raddau, i allu y dyn ; 



28 



Y tan a'i gwas'naetba — yr awel, a'r dwr, 

Y ddaear a'i cynal — un rbyfedd yw 'r gwr. 

Kid yn ei aelodau y saif ei fawr nertb, 

O'i fewn y mae ysbryd — yn hvnv mae 'r gwertb ; 

Trwy ddyfais mae 'n gallu rheoli y byd, 

Ac at ei wasanaetb mae 'r cyfan i gyd. 

Ar aden y fellten ei air enfyn draw, 
At gyfaill mewn pellder fel at un gerllaw ; 
Fe fesur yr baulwen fawr fry yn y ne' ; 
Rhaid mai bod ardderchog, rbyfeddol yw e\ 

Fe dreiddia i'r dyfhder, beb arbed un draul, 
Heb lewyrcb un seren, y lloer-wen, na 'r haul ; 
Trwy'r creigiau cadarnaf fe weithia ei ffordd, 
Try at ei wasanaetb y pylor a'r ordd. 

Mae 'n codi y mwnau o'r ddaear i'r Ian, 

Mae 'n mynu glo, haiarn, a pblwm iddo 'n rhan ; 

O'r pridd cyfyd arian, ac aur iddo 'i bun ; 

Er gwaeled ei olwg im mawr iawn yw dy*n. 

Fel dt/n, mae 'n gyfrifol i'w Lywydd o byd, 
Am feddwl, gair, gweitbred, tra yma'n y byd; 
Ymdrecbwn ei ddenu, yr un gwael ei lun, 
I ymddwyn byd angeu, fel gweddai i ddyn. 

5. Mae llwyddiant crefydd yn y whd yn dibynu 
llawer ar waith rhieni yn rhoddi addysg crefyddol 
Vic plant. Lie mae gofal am hyn, yn gyfTredin, 
mae y plant yn dyfod i barchu moddion gras — y 
moddion a drefnodd y nef i ddychwelyd ac ad- 



newyddu pechadur. Wrth ymwneud a'r modd- 
ion hyn, gellir dysgwyl bendith y nef i beri 
iddynt wneuthur argraph da ar y galon. 

Dengys hyn fod sefyllfa rhieni, yn enwedig 
mamau, yn annhraethol bwysig. Nid y w sefyllfa 
bugail, blaenor byddin ar y maes, yn ddim o ran 
ei phwys, at sefyllfa mam. O chweeh ugain o 
fyfyrwyr mewn coleg, mewn man, yr oedd gan 
gant o honynt famau yn gweddio drostynt. Mae 
cymeriad yr oes ddyfadol yn dibynu 11a wer ar 
gy meriad mamau yr oes bresenol. 

Yn amser ei ryfeloedd poethion, ymddyddanai 
Napoleon a boneddiges uchel yn Ffrainc, yn 
nghylch sefyllfa y wlad, ei bod mewn cyflwr 
peryglus. Dywedodd y foneddiges, "Mae arnom 
yn Ffrainc angen mamau." Golygai fod angen 
i'r mamau fagu y bechgyn yn filwyr. A buan y 
clywid mamau yn canu caniadau rhyfel wrth 
ysgwyd cryd eu plant, a dwyn eu meibion i fynu. 
Famau ein heglwysi, "cenwch ganiadau Seion" 
i'ch plant : mag wen hwynt yn " filwyr da i Iesu 
Grist." 

Tybiwn ein bod yn gweled dau blentyn. Dy> 
chymygwn mai Martin Luther yw un, ae mai 
Napoleon Buonaparte yw y Hall. Edrychwn ar 
-Martin Luther yn ei gryd yn Saxony, yn Germa- 
ny; a Napoleon Buonaparte yn ei gryd yn Corsica 
— yny s yn Mor y Canoldir. Gadewch i ni sefyll 
uwchben cryd y naill a'r Hall, a gofyn fel y 

D 



so 

gofynwyd gyda golwg ar loan Fedyddiwr, (Luc 
i. 66.) « Beth fydd y bachgenyn hwn ? M Fe ddy- 
lanwada y naill a'r Hall yn nerthol ar filoedd o 
fodau dynol. Gallwn ddywedyd y dibyna yr 
ateb, i raddau, dan ornwch lywodraeth y nef, ar 
yr hyfforddiad a dderbyniant oddiwrth en rhieni. 

Yr oedd tad Martin Lnther yn ddyn parentis, 
yn ynad yr heddwch yn ei ardal ; yr oedd ei fam 
yn nodedig am ei duwioldeb. Bn yn ofalns am 
egwyddori Martin bach yn egwyddorion erefydd. 
Cafodd ei osod mewn ysgolion da. Yn ddam- 
\yeiniol daeth o hyd i gopi Lladin o'r Bibl, Yn 
raddol daeth yn ddiwygiwr enwog* Ysgydwodd 
Babyddiaeth yn Germany, trwy ennill personan 
o ddylanwad i wrthdystio (protest) yn erbyn y 
Pab. Oddiwrth hyn y daeth yr enw Protestan- 
iaeth. Mae effeithiau ei lafur egniol yn parhan 
hyd heddy w : mae miloedd yn awr, a bydd mil- 
oedd mwy eto, yn cann yn y nef am i'r dyn hwn 
gael ei eni. 

Bwriwn olwg am fynyd ar Napoleon, Nid oes 
hanes fod ei rieni yn gofalu dim am grefydd. 
Pan yn ddeg mlwydd oed rhoddwyd ef mewn 
ysgol filwraidd yn Ffraine. Dysgai yn dda. Un 
ganaf pan oedd eira mawr ar y ddaear, dyfeisiodd 
wneuthnr amddiffyn-gloddiau, a threfnodd y bech- 
gyn oedd gjdo.g ef i wneuthnr rhith o ymosodiad 
arnynt. Dywedir y dangosai awydd am lywod- 
raethu, Gwn oedd ei degan cyntaf 5 ac arfau 



m 

rhyfel fuont ei deganau dinystriol trwy ei oes. 
Mae y rhyfeloedd a ymladdodd, y difrod ofnadwy 
a wnaeth ar feddianau a bywydau dynion, yn 
ddigon i rwygo calon y neb a ddarlleno ei hanes. 

Famau ein cynnulleidfaoedd a'n gwlad, beth 
fydd eich meibion a'ch merched cbwi? Mae pobl 
ieuaine llygredig yn bla ac yn felldith mewn cym- 
deithas. Mae gollwng pobl ieuaine allan o deulu- 
oedd ar led y byd, heb wrteithio eu meddyliau, a' a 
hyfforddi y n briodol, yn drosedd yn erbyn eym- 
deithas. Mae y eyfry w yn felldith ac yn wenwyn 
yn mhlith eu cyd-ddynion. Ond mae y rhai a 
gaffont y driniaeth dan sylw, a bendith Ffynonell 
daioni ami, fel " goleuadau yn y byd ; " yn gwas- 
garu dylanwad iachusol o'u cylch ar eu cyfeillion 
Maent "yn fendith," ae yn rhai y bydd y byd 
yn well o'u herwydd. 

Mae o bwys i ni sylwi fod y rhan amlaf o lawer 
o grefyddwyr ein gwlad yn cael eu dwyn at yr 
achos mawr, o ddeuddeg i un ar hugain mlwydd 
oed, Gwir y dygir cryn lawer o hyny i bymtheg 
mlwydd ar hugain, i ystyried eu cyflwr colledig; 
ond yn anaml y mae dynion cryn oedranus yn 
plygu i gymeryd iau Crist arnynt. Rieni, " maeth- 
wch eich plant yn addysg ac athrawiaeth yr 
Arglwydd," 

6. Mae ymclrechion doeth, ffyddlon, a pharhaus 
rhieni i addysgu eu plant, dan fendith Duw, wedi 
ateb dybenion dymunol, Yn hanes llawer o ddyn- 



32 



ion enwocaf gwahanol oesau, cawn fod llafur y 
fam wedi cael dylanwad cryf yn ffurfiad eu cy- 
meriadau. Yr oedd gan Alexander — y rhyfelwr 
gwrol hwnw, barcli mawr i'w fam. Dywedir 
mai ei fain ddechrenodd gynhyrfu meddwl y dyn 
rhyfedd Alfred Fawr, nn o frenhinoedd Prydain. 
Yr oedd hwn, o'i gryd, yn sychedu am wybod- 
aeth; ac annogai ei fam ef i ddysgu trwy ei 
wobrwyo a llyfrau am hyny. 

Yr oedd gan anffyddiwr fachgen bychan, yr 
hwn y gofalai ei fam yn dyner am dano, ac a'i 
hyfforddiai yn egwyddorion gwerthfawr Cristion- 
ogaeth. Derbyniai yntan yr addysg gyda by- 
fry dwch mawr. Aetb y llencyn yn glaf ; pan yn 
ymyl marw aeth ei dad ato. Dywedodd y bach- 
gen, "Fy nbad, yr wyf fi yn ddedwydd. A 
wnewcb chwi fy nghyfarfod i yn y nefoedd?" 
Teimlodd calon y tad wrtb glywed y geiriau 
sercbiadol hyn o enan ei anwyl blentyn ag oedd 
yn awr bron ymadael. Glynasant yn ei feddwl, 
fel y daeth i ystyried ei gyflwr peryglns, ac y 
plygodd i roi ei hunan wrth draed y G wared wr. 
Mae genym lawer o engreifftian ereill cyffelyb o 
les addysg crefyddol. 

7. Mae cysur rhieni mewn amser dyfodol, yn 
dibynu llawer ar eu givaith yn addysgu eu plant yn 
briodot. Un o'r golygfeydd mwyaf torcalonus ag 
a all dyn weled yn ei fywyd, yw hen bobl yn cael 
eu dibrisio gan eu plant. Yn cael eu gadaol 



33 



mewn gwendid ac afiechyd yn ddiymgeledd gan 
y rhai y bu iddynt hwy ymdrechu yn galed i'w 
inhagu, a'u hyingeleddu, cyn iddynt ddyfod i alia 
gwneuthur dim drostynt eu hunain. Naturiol y w 
i blant a fagwyd yn grefyddol deimlo yn dyner at 
eu rhieni, pan fyddo y "dyddiau blin" wedi eu 
goddiweddyd. 

Yr oedd dinas gynt dan warchae, heb un gobaitli 
am ym wared. Yr oedd ynddi ddau frawd ag 
oedd wedi gwneuthur . rhyw gymwynas bwysig 
i'r gwarcbaewyr. Caniatawyd i'r ddau frawd 
hyn fyned allan, a cnymeryd gyda hwynt yr oil 
o'u golud a allent gymeryd ar eu personau, cyn 
y llosgid y ddinas. Yr oedd ganddynt rieni o'i 
mhewn, y rhai a garent yn well nac unrhyw gy- 
foeth a feddent. Chwiliasant am dany nt ; cymer- 
odd un ei dad, a'r Hall ei fam, ar ei gefn ; daethant 
at bortb y ddinas, a cbawsant ddianc. Teimlent 
yn llawen eu bod wedi gallu acbub eu rhieni, er 
eu bod wedi colli eu holl feddianau. Gwna y cof 
am eu trafferth yn eu mhagu, a'r cariad gwresog 
a ddangosent atynt wrth ddysgu iddynt u eiriau y 
bywyd tragywyddol," eu cynhyrfu i'w hymgel- 
eddu "pan ballo eu nherth." A gwna y meddwl 
am ofal eu plant am danynt, a'u tynerwch atynt 
yn eu gwendid, wastadhau llawer ar fFordd y 
rhieni i ddisgyn i lawr i'r dyffryn. Hyn, yn 
nesaf at wyneb y Ceidwad mawr ei hun, ddylan- 
wada fwyaf i dawelu eu meddyliau wrth ymaclael 



34 



a'r byd. " Maethwch hwynt yn addysg ac ath- 
rawiaeth yr Arglwydd," 

Dadau, famau, de'wch, dihunwch, 

Ac ymaflwch yn eich gwaith ; 
Mae eich plant i fy w mewn ailfyd— 

Byw i drag'wyddoldeb maith ; 
Dysgwch hwynt, gweddiwch dro-stynt, 

Ceisiwch iddynt nodded Duw, 
Fel y caffoch chwi a hwythau 

Mewn dedwyddwch fythol fyw. 

8. Mae duwioldeh yn beth canmil mwy pwysig 
i Want na chyfoeth daearol. Bydded i rieni 
ystyried hyn yn ddifrifol, ac ymdrechu dwyn eu 
plant i gredu hyn, Mae llawer o rieni yn gweithio 
yn galed ; yn gwneuthur cam a'u cyrph a'u hen- 
eidian ; yn ymddifadu eu hunain o gysuron tym- 
horol ac ysbrydol y dylent en cymeryd, mewn 
trefn i allu gosod en plant yn gysurus wrth ddecli- 
ren en byd, gan esgenluso eu hyfforddi yn egwy- 
ddorion crefydd Crist, a bod yn ddiwyd a threfhus 
i wneuthur yn dda drostynt eu bunain. 

Mae byn, yn fynycb, fel gosod pledreni dan 
geseiliau dyn er ei alluogi i nofio, yn lie ei ddysgu 
i nofio beb y fatb gynortbwyon. Dygwydda, yn 
ami, i'r cyfry w ddibynu gormod ar y pledreni, a 
tbrwy esgeulusdra eu colli, a boddi mewn canlyn- 
iad. Rieni anwyl, dysgwcb eich plant i nofio — i 
fod yn ymdrecbgar a diwyd er diogelu cynhaliaeth 
cysums — na ofalwcb lawer am eu bod yn gyfoeth- 



35 

og, ond bod iddynt ddiogelu duwioldeb, gan yr 
hon y mae "addewid o'r bywyd sydd yr awr 
hon, ac o'r hwn a fydd." 

Hyn oedd cais mawr Abraham gyda golwg ar 
Ismael, (Gen. xvii. 18.) bod i'r llanc "fyw ger bron 
Duw." Ni ddylai rliieni esgeuluso amgylchiadau 
tymhorol eu plant ; ond am eu sefyllfa ysbrydol 
y dylent ofalu yn benaf. A chub oedd neges fawr 
Mab Duw ei hun wrth ddyfod i'n byd ni. " Ty- 
wys i edifeirwch " yw un o amcanion mawrion ein 
Llywydd goruchel yn ei ragluniaeth. Mae cref- 
ydd yn well na "miloedd o arian ac aur" — yn well 
na'r etifeddiaethau eangaf a brasaf a fedd y ddaear, 
Gall hi roddi cymorth prydlon mewn angen. 

Ychydig o flynyddau yn ol bu ysgolfeistr tlawd 
yn Llundain farw o newyn. Dranoeth cawsai 
hawl i £120 yn un swm, a £60 yn flynyddol dros 
ei fywyd. Ond rhy ddiweddar ! Yr amser y bu 
farw y gwron Havelock yn India, penderfynodd 
Senedd Lloegr roddi ,£1000 yn flwydd-dal id do 
am ei ymdreehion. Ond rhy ddiweddar! Os 
ceir ychydig o gy foeth, nid yw yn werth ymffros- 
tio ynddo. Boneddwr cyfoethog, unwaith, a ym- 
ffrostiai wrth Socrates fod ganddo etifeddiaeth 
eang iawn, Ceisiodd Socrates ganddo nodi allan 
ar ddarlunlen y wlad lie y gorweddai hi. "YVedi 
llawer o syllu, llwyddodd i wneuthur hyny. Yna 
dymunodd arno nodi allan ei etifeddiaeth. " 0, ,? 
ebe y boneddwr, "mae hi yn rhy fechan i'w chan= 



36 

fod yma." Myner rhywbeth sylweddol yn eti- 
feddiaettu Rhywbeth a weinyddo gysur mewn 
cystudd a chyfyngder : " golud parhaus." 

Yr oedd Martin Luther yn ddiofal iawn am 
gyfoeth. Dy wedodd unwaith, " Yr wyf yn diolch 
i Dduw am iddo ewyllysio i mi fod yn dlawd," 
Efe a allasai fod yn gyfoethog. Un tro, daeth dau 
gyfaill ato, a rhoddasant iddo symau mawrion o 
arian. Torodd Luther allan, a dywedodd, " Yr 
wyf yn ofni fod Duw yn bwriadu fy ngwobrwyo 
yn y byd hwn. Ond yr wyf yn dywedyd yn 
bendant na foddlonaf fi ar y fath wobr. Pa beth 
a wnaf fi a ehymaint o arian?" Rhoddodd eu 
hanner i gyfaill tlawd. Dy wedodd Cesar, un o 
ymerawdwyr Rhufain, wrth edrych ar y gwled- 
ydd eang oedd dan ei lywodraeth, " Ai hyn y w y 
cwbl ?" Yr oedd yr oil yn rhy fach i lenwi ei 
galon. Cynorthwyodd duwioldeb Paul "yn mha 
gyfiwr bynag y byddai, i fod yn foddlon iddo. I 
fod yn 11a wn, ac i fod yn newynog." Teimlai ei 
fod yn wir gyfoethog. " Mae genyf bob peth, ac 
y mae genyf helaethrwydd," Phil. iv. 11, 12, 18. 

Os ceir cyfoeth gyda chrefydd, bydd hyny yn 
ddymunol. Rhydd ein Duw da " y pethau hyn 
yn chwaneg," weithiau. Mae dyn cyfoethog 
crefyddol, yn yr hwn y mae mawredd yn cael ei 
addurno a santeiddrwydd, yn fod hawddgar ac 
ardderchog iawn. 

Er nad yw crefydd "o waed, nac o ewyllys 



Z1 



gwr, ond o Dduw," eto mae genym brofion lluosog, 
wedi i grefydd gael dyfod unwaith i deulu, yr erys 
hi y no, os caiff hi y chy dig o roesaw. Yr oedd mam 
y gweinidog a'r awdwr parchus Dr. Doddridge, 
yn ferch i weinidog duwiol yn Prague, Bohemia, 
yn Awstria, Mae crefydd wedi aros hyd heddyw 
yn nheulu John Rogers, y merthyr cyntaf yn 
Lloegr, yr hwn a ferthyrwyd yn amser Elizabeth, 
yn y flwyddyn 1555 — dros dri chant o flynyddau 
yn ol. Bu yn y teulu bump neu chwech ach o 
weinidogion, a dynion parchus ereill, yn America; 
a rhai o honynt yn athrawon Colegau. Ymdrech- 
ed rhieni ddiogelu crefydd yn eu teuluoedd. Mae 
ei daioni hi yn sicr ac yn barhaus. Nid y w golud 
daearol felly. Mae hi yn " drysor lie nad oes na 
gwyfyn na rhwd yn llygru, a lie ni chloddia Had* 
ron trwodd, ac nis lladratant." Mae ei ffyrdd hi 
yn ffyrdd hyfrydwch, a'i llwybrau yn llwybrau 
heddwch. ,, Pa beth bynag a aberthom er ei 
mwyn, hi a rydd " y cant cymaint yr awr hon 
y pryd hwn, ac yn y byd a ddaw fywyd tragy- 
wyddol" Gall gynorthwyo ei pherchenog i 
" orfoleddu mewn gorthrymderau," ac i "obeithio 
pan byddo marw." Rieni, "maethwch eich plant 
yn addysg ac athrawiaeth yr Arglwydd." 

Perl gwerthfawr iawn jw crefydd dda, 

'D yw aur yn ddim at hon ; 
Mae 'n well na golud yr holl fyd, 

Rhydd hedd i loni'r fron. 



38 

PWYS TYMHOR IEUEXCTYD. 

u Beth, bynag a hauo dyn, hyny hefyd a fed efe," 
Gal. vi. 7. 

Da fyddai pe deuai pawb i deimlo fel y teimlai 
Solomon gynt, pan yn rhyfeddu yr anrhydedd a 
osodai Duw arno — cael teyrnasu yn lie Dafydd ei 
dad, ac yntau "yn fachgen bychan," (1 Bren iii. 
7.) yn eiddil a dibrofiad, ac yn wynebu ar lawer 
o brofedigaethau. Ystyriai ei fod niewn angen 
cyfarwyddyd. Nid wyf yn golygu y bydd neb 
o ddarllenwyr y llyfr hwn byth mewn sefyllfa 
gyffelyb i'r hon yr oedd Solomon ynddi, eto gan 
fod holl ieuenctyd ein gwlad yn byw erbyn tra- 
gywyddoldeb, ac yn gweithio dylanwad grymus 
wrth fyned trwy y byd, dylai pob un ystyried yn 
ddifrifol fod ei gylch ef yn bwysig, a'i amser yn 
anmhrisiadwy. Mae poblogaeth ein gwlad yn 
amlhau yn gyflym ; dygir ieuenctyd gan hyny i 
gyffyrddiad mwy mynych. a'u gilydd; ac effeith- 
iant yn nerthol ar eu gilydd. A chan fod pawb, 
trwy bechod, yn byw yn nhywyllwch. anwybod- 
aeth a llygredigaeth, mae perygl mawr i'r naill 
niweidio y Hall. Pan ystyriom fod ganddynt, ar 
un Haw, allu i weithio dylanwad cryfach nac y 
gall calon dyn ddychymygu ; ac ar y Haw arall, 
eu bod yn barod i dderbyn argraph oddiwrth bob 
un y deuant i gyffyrddiad ag ef, gwelwn ar un- 
waith fod tymor ieuenctyd yn bwysig iawn. 



39 

Mae gwahanol ranau by wyd fel gwahanol dym- 
horau y flwyddyn. Dechreu tymor ieuenctyd, 
fel y gwanwyn ; ei ddiwedd, fel yr haf gwresog 
a dymunol; canol oed, fel yr hydref cyfoethog, 
pan y mae y ffrwythau yn addfed ; henaint, fel y 
ganaf du ac oer. Yn ystod y tymhor hwn nid 
oes fawr prydferthwch ar natur ; mae ffrwythau 
y meusydd wedi eu symud; y glaswellt a dail 
y coed wedi gwywo a syrthio. Felly wedi i 
dymhor henaint ddal dyn, mae y cyfansoddiad 
yn dadfeilio ; " Ei nerth sydd boen a blinder," ac 
mae tegwch ei bryd yn cilio. 

1. Mae dyn, ar ei ymddangosiad yn y hyd, mewn 
cyfiwr o anwybodaeth. Yn ei enedigaeth mae 
" fel llwdn asyn gwyllt." Medda gymwysder i 
ddysgu ; ond ni all ddyfod yn wybodus heb i ryw 
rai draffertim Uawer, dros amser maith, er ei gy- 
farwyddo ; ac heb iddo yntau yn bersonol wnen- 
thur ymdrech egniol i ddefnyddio y manteision a 
roddir iddo i'w dyben priodol. Er galar, daw 
miloedd i'r byd o dan amgylchiadau anffafriol 
iawn i gael manteision gwybodaeth. Ni wna 
Uawer o rieni a pherthynasau un ymegniad er 
rhoddi gwybodaeth iddynt ; ond gadewir hwynt 
i ymlusgo trwy fywyd yn y sefyllfa isel hon. 
Cant wynebu ar brofedigaethan gelyn pob daioni 
heb eu rhybuddio, ac felly syrthia Uawer o hon- 
ynt i'w faglau, er eu gwarth yn y byd hwn, a'u 
dinystr tragywyddol yn yr hwn a ddaw. Daw 



40 



llawer o greaduriaid direswm i wneuthur rhai 
pethau rhyfedd trwy reddf, ond rhaid i ddyn 
ddysgu yr oil. Nid heb drafFerth fawr y daw i 
allu siarad, ac i adnabod llythyrenau ei iaith, i 
ddarllen, i gyrhaedd gradd o wybodaeth, a gwneu- 
thur gwaith rhyw gelfyddyd er cael cynhaliaeth. 

2. Mae y meddicl yn yr adeg hon yn dyne?'. 
Mae yn hawdd i dda neu ddrwg wneutbur ar- 
graph arno. Gwaith hawdd yw plygu gwialen ; 
felly mae yn hawdd gwneuthur argraph ar feddwl 
plant a phobl ieuainc. Gwaith hawdd y w ysgri- 
fenu llinellau ar dywod; a hawdd iawn yw en 
dileu. Felly hawdd yw gwneuthnr argraph ar 
feddwl plant, a chyflym iawn, yn fynych, y 
diflana, yr hyn a ddengys fod angen " Uin ar lin, 
-a gorchymyn ar orchymyn," er gwneuthur ar- 
graph arosol ar eu meddyliau. Mae yr hyn a 
welant ac a glywant yn effeithio yn nerthol ar eu 
teimladau tyner; yn eu gogwyddo at dda neu 
ddrwg. Mae mantais fawr gan yr hyn a gaffo 
feddiant (ziossession) gyntaf o'r galon, i gadw 
meddiant o honi. Gwaith anhawdd y w troi allan 
y preswylwyr eyntaf, neu lanhau tir oddiwrth 
hadau drwg a fyddont wedi gwreiddio ynddo a 
lledu drosto. Gwaith hyfryd yw myned rhagom 
ar hyd ffordd y byddom wedi dechreu ei cher- 
dded, a chynefino a hi. 

2. Mae gweithgarwch yn naturiol i ddyn yn y 
tymhor hwn. Efe a gymer ry w lwybr, ac a ymeifl 



41 



mewn rhy w waith ; gan hyny mae yn annhraethol 
bwysig iddo gymeryd dull priodol. Gyfeillion 
ieuainc anwyl, derbyniwch gyngor pwrpasol Sol- 
omon, Diar. iv. 25, 26, " Edryched dy lygaid yn 
uniawn ; ac edryched dy amrantau yn union o'th. 
flaen. Ystyria lwybr dy draed: a threfner dy 
holl ffyrdd yn uniawn." Mae plant yn hoffi 
gweithio corph a meddwl ; awyddant am gly wed 
a gweled, a holant yn barhaus. Dylid gofalu yn 
neillduol am gyfarwyddo a gweithio y meddwl 
yn briodol yn yr amser hwn. Truenus yw fod 
un dyn na dynes yn ein gwlad ni heb fedru dar- 
Uen yn rhwydd a dealladwy. Gofaler am fod 
plant yn cael golwg gy wir ar y pethau a ddelo 
dan eu sylw. Alaethus yw fod miloedd o blant 
yn cael eu dwyn i fynu gan famau a merched an- 
wybodus, ac felly nid yn unig heb eu dysgu yn 
gywir, ond yn cael eu camddysgu. 

Ond i ieuenctyd ddeffroi, a iawn ddefnyddio eu 
galluoedd a'u breintiau, gallant yn awr gyrhaedd- 
yd gradd helaeth o wybodaeth fuddiol. Mae 
Uyfrau da i'w cael yn gyfleus, ac am brisoedd 
rhesymol. Doeth fyddai i'n cyfeillion ieuainc 
roddi yr hyn a dreuliant i borthi blys, i gael 
llyfrau pwrpasol. Mae amrywiol o ddynion en- 
wocaf yr oes ddiweddaf a hon, wedi dyfod i fod 
yn brif oleuadau eu gwledydd, heb gael ond ych- 
ydig iawn o fanteision — heb ddim, braidd, ond eu 
Uafur a'u hymegniad eu hunain, Codent yn fore 

E 



42 



— ystyrient wertbfawrogrwydd pob mynyd o 
amser — cadwent yn rbydd o afael pob blys — a 
gweitbient yn mlaen gyda pbenderfyniad didroi 
i gyrbaedd en nbod : anaml iawn y metba neb o'r 
cyfryw yn en bamcan. Dywedai Hugb Miller — 
y dyn gweitbgar a cblodfawr hwnw, wrth annercb 
pobl ieuainc, "Na cbeisiwcb ddedwyddwcb yn yr 
hyn a gam-enwir pleser ; ond mewn myfyrdod, 
cadw cydwybod dyner, a gwrteitbio y meddwl." 
Ieuenctyd anwyl, ystyriwcb ei eiriau. Gocbel- 
wcb rbag meddwl mai mewn portbi y nwydau 
anifeilaidd, portbi blys, &c., y ceir gwir dded- 
wyddwcb. Ar dir crefydd yn nnig y mae i'w 
gael : " Ei ffyrdd bi sydd nyrdd byfrydwch, a'i 
boll lwybrau bi ydynt beddwcb." 

3. Yn yr adeg hon y cctiff dyn f icy of o gyflem- 
derau i gyrhaedd gwybodaeth, a gicrteithio ei 
feddwl. Amser y w bwn i ddarparu at fyw, yn 
dymborol ac yn ysbrydol. Gwelir rbai yn es- 
geuluso eu cyrpb a'u beneidiau — amser a thragy- 
wyddoldeb. Pan yn y cyfyngder mawr olaf, en 
iaitb yw, " Pa fodd y caseais i addysg ! pa fodd y 
dirmygodd fy ngbalon gerydd ! Ac na wrandew- 
ais ar lais fy atbrawon, ac na ostyngais fy ngblust 
i'm dysgawdwyr !" Diar. v. 12, 13. Teimla yr 
esgenlnswyr ar derfyn bywyd eu bod yn wir 
dlawd, Byddant fel yr oedd y morwynion ffol 
pan ddaetb y Priod-fab, "yn cardota, ond beb 
gael dim," Mewn ieuenctyd, mae aelodau y corpb 



43 

yn eu cyflwr goreu, ac nid yw y meddwl wedi ei 
lwytho a gofalon. Gall y corph ddal dan lawer 
o lafur ; mae ei natur yn fywiog, gall gyrhaedd 
cyfleusderau y rhai na all un mewn oed en cyr- 
haedd. Mae y cly w a'r olwg yn dda ; bendithion 
ag y mae y rhan amlaf o'r rhai sydd mewn hen- 
aint yn teimlo yn ddwys o herwydd en colli. 
Mae llawer o amser, er ei fod yn werthfawrocach 
na'r aur coeth, yn cael ei wastraffu gan feibion a 
merched ein tir, Gellir cael anr yn ol wedi ei 
golli, ond mae yr amser a wastraffwyd yn anad- 
feradwy. Dywedir i'r Frenhines Elizabeth pan 
yn ymyl marw, waeddi, " Byd o gyfoeth am awr 
o amser," ond oil yn ofer. Gwaedda llawer yn 
ein dyddiau ni, pan, ar ol gwastraffu blynyddoedd 
lawer, y delir hwn gan gystudd ac angeu, ac y 
teimlant en bod, fel carcharorion ar gael en cy- 
meryd i ymddangos ger bron en Barnwr, " Mae 
hi yn awr yn rhy ddiweddar ! " Mae agos pawb 
ag sydd wedi bod yn ddefnyddiol iawn mewn 
cymdeithas, wedi bod yn effro yn nechreu en hoes, 
ac wedi " g waeddi ar ol gwybodaeth, a chodi eu 
lief am ddeall." Wedi ei " cheisio fel ceisio arian, 
a chwilio am dani fel am drysorau cuddiedig," 
Diar. ii. 3, 4. 

4. Yn y tymhor hwn maejwhl ieuainc yn gweitliio 
dylanwad grymus, er da neu ddrwg, ar ereill o'u 
cylch. Dywedodd y Bod mawr gynt, " Nid da 
bod dyn ei hunan." Peth naturiol yw iddo fFurfio 



44 

cyfeillach a rhyw rai o'i gylch. Mae hyd yn nod 
llysiau ac anifeiliaid y maes f w gweled yn gym- 
deithasau. Ystyriwch, ieuenctyd, yn ddifrifol, 
fod llwyddiant neu aflwyddiant, gwynfyd neu 
wae, bywyd neu angeu, yn troi i raddau, ar eich 
dewisiad o gyfeillion. Mae rhai clefydau yn 
heintus, mae yn beryglus i neb fyned i'r lie y 
byddont : mae llawer o arferion llygredig felly. 
Pan fwriadoch fyned i'r sefyllfa briodasol, gofal- 
wch am ddewis cydmeiriaid ag y byddo gobaith, 
o leiaf, y troant allan yn gysurus i chwi gyda 
golwg ar amgylchiadau y byd hwn, ac, yn enwe- 
dig gyda golwg ar iechydwriaeth eich eneidian. 
Wedi i'r Parch. P. Henry sefydlu yn Worthen- 
bury, cynygiodd ei hun i sylw boneddiges dduwiol 
o'r ardal, sef Miss Matthews o Broad Oak. Gan 
fod ei thad yn gyfoethog, a hithau ei nnig blentyn, 
a bod llawer o wyr ieuainc cyfoethog am gael ei 
Haw, mynai ei thad ei pherswadio i beidio priodi 
Mr. Henry, a dywedai, " Dyn dyeithr ydyw ; ni 
wyddoch nn o ba le ydyw." " Gwir," ebe Miss 
Matthews, " ni wn lawer un o ba le ydyw ; ond 
mi a wn i ba le y mae yn myned, ac yr wyf am 
fyned gydag ef." Ystyriwch chwithan y mater 
hwn yn ddifrifol. Bu esgeulusdra yn nghylch 
hyn yn chwerwder chwerw i filoedd o feibion a 
merched Cymru. "Os pechadui'iaid a'th dden- 
ant, na chytuna." 

Gall cyfeillion ieuainc fod yn gynorthwyol 



45 

iawn i'w gilydd, fel y gall llawer dystio. Gallant 
addysgu eu gilydd yn mhethau y byd hwn a'r 
hwn a ddaw, a chadarnhau eu gilydd yn ffyrdd 
rhinwedd, heb i hyny gostio fawr trafferth iddynt ; 
ddim ond defnyddio eu cyfleusderau. Gallant 
ddywedyd wrth eu gilydd, "Deuwch, ac esgynwn 
i fynydd yr Arglwydd, i dy Duw Jacob ; ac efe 
a'n dysg ni yn ei ffyrdd, ac ni a rodiwn yn ei 
lwybrau ef." Ystyried ieuenctyd y gallant wneu- 
thur llawer iawn dros grefydd Crist trwy fyw 
a gweithio allan ei hegwyddorion nefol. Ein 
Hathraw mawr a ddywed wrthym, "Llewyrched 
felly eich goleuni ger bron dynion, fel y gwelont 
eich gweithredoedd da chwi, ac y gogoneddont 
eich Tad yr hwn sydd yn y nefoedd," Mat. v. 16. 
" Yn hyn y gogoneddwyd fy Nhad, ar ddwyn o 
honocb ffrwyth lawer," Mat. xy. 8. Dysgai 
Paul yr un athrawiaeth, a gweddiai dros y Crist- 
ionogion, " ar fod i'n Duw ni eich cyfrif chwi yn 
deilwng o'r alwedigaeth hon, a chyflawni holl 
foddlonrwydd ei ddaioni, a gwaith ffydd, yn 
nerthol : fel y gogonedder enw ein Harglwydd 
Iesu Grist ynoch chwi, a chwithau ynddo yntau, 
yn ol gras ein Duw ni, a'r Arglwydd Iesu Grist," 
2 Thes. i. 11, 12. Nid digon yw i ni siarad am 
grefydd a'i cbanmol a'n geiriau, ond dylem ym- 
drechu ennill parch, iddi trwy ein hymarweddiad 
cyson a'i nhatur. Er ein cysur mawr, mae yn 
bresenol yn eglwysi Cymru lawer o ieuenctyd ac 



46 



ereill, ag y mae iddynt " air da gan bawb, a clian 
y gwirionedd ei hun," 3 loan 12. Pan ddelo 
crefyddwyr yn lied gyffredinol i feddu y cymeriad 
hwn, daw llawer i ddywedyd wrthynt, " Ni a 
awn gyda chwi, canys gwelwn fod Duw gyda 
chwi." 

Ferched ieuainc, goddefwch i mi, mewn modd 
neillduol, eich annerch. Ystyriwch fod eich dy- 
lanwad chwi ar gymdeithas yn fawr iawn. Ys- 
tyriai y Salmydd chwi fel conglfeini (neu, yn ol 
Dr. Boothroyd) conglgolofnau nadd, i gynal adeil- 
ad i fynu. Dywed yr Esboniwr efengylaidd 
Matthew Henry ar yr adnod hon (Sal. cxliv. 12.) 
" Trwy ferched yr unir ac y cysylltir teuluoedd 
er nerth i'r naill a'r Hall, fel rhanau adeilad trwy 
gonglfeini ; a phan y maent yn deg a phrydferth 
mewn corph a meddwl, y maent yna yn naddedig 
wrth gyffelybrwydd adeilad manol a chywrain. 
Pan welom ein merched wedi eu cadarnhau yn 
dda a doethineb a phwyll, fel y sicrheir conglfeini 
mewn adeilad ; pan y gwelom hwynt trwy ffydd 
wedi eu hnno a Christ, y Penconglfaen, wedi eu 
haddurno a grasau Ysbryd Duw, yr hyn yw 
naddiad yr hyn sydd yn naturiol yn arw, ac sydd 
yn giueddu gwragedd yn proffesu duwioldeb ; pan 
welom hwynt wedi eu puro a'u cysegru i Dduw, 
meddyliwn ein hunain yn ddedwydd ynddynt." 
Tra yn ieuainc, gofalwch blygu i gyfarwyddiadau 
mamau crefyddol, ac eiddo athrawesau duwiol 



47 

ein hysgolion Sabbothol ; ac os byddwch byw i 
ddyfod yn famau, byddwch. yn ymdrechgar i 
lunio meddyliau eicb mercbed chwithau, eu dwyn 
i weled prydferthwch santeiddrwydd, ac i fy w er 
lies cymdeithas ac achos crefydd yn y byd. Pe 
byddai y rhy w fenywaidd yn gyffredinol dan 
ddylanwad santeiddiol efengyl Crist, yn gwr- 
teithio ac yn coethi eu meddyliau, ac yn uno i 
ddiwygio cyfiwr moesol ein gwlad, "yr anialwch 
a flodeuai fel rhosyn,". a chlywid "sain can a 
moliant" trwy wahanol bartbau ein tir. 

5. Mae y rhan ddyfodol ofyivyd^ a thragywydd- 
oldeb pobl ieuainc, yn trot, yn gyffredin, ar eu 
cymeriad yn nechreu eu hoes. Yn ol dull y wialen 
pan yn tyfu y gellir dysgwyl i'r pren fod. Mae 
egwyddorion yn gwreiddio yn y meddwl, ac ar- 
ferion yn cael eu ffurfio yn yr amser hwn, fel j 
gwreiddia badau mewn tir wedi ei aredig. Go- 
cheled ieuenctyd arferyd rboddi y ffrwyn i'w 
tymberau poethion, rbag i'w tymberau, yn raddol, 
ddyfod mor any wodraethus, nes y byddont bwy yn 
Hinder iddynt eu hunain ; a hwythau yn ninder 
i'w teuluoedd. Daw pawb o'u cylch yn fuan i'w 
casau a'u gochelyd. Nid oes nemawr o'r cyfryw 
yn dianc yn hir beb gael dyoddef yn drwm am eu 
hynfydrwydd. Ar y Haw arall, bydd gan y 
siriol, yr bawddgar, y caredig, a'r mwynaidd, 
gyfeillion bob amser. Gallant deimlo yn dawel 
a diogel pa le bynag y byddont. Gwna eu.cymer- 



48 

iad ddiogclu iddynt radd o scrchogrwydd oddi- 
wrth creill. Os ffurfir arfcrion drwg yn yr adeg 
hon, bydd yn anhawdd iawn ymadacl a. hwynt 
mewn canol ocd a henaint. Y rhai sydd yn cnoi 
a llosgi myglys a wyddant hyn trwy brofiad. 
Galara llawcr o hcrwydd iddynt eriocd ddcchreu 
arferion mor anghyflcus, niweidiol, a ffiaidd. 
Cymcrwch rybudd, icucnctyd. "Peidiwch a 
gwncutlmr drwg: dysgwch wneuthur daioni." 
Tymhor yw yr oil o fywyd i barotoi erbyn tra- 
gywyddoldob. Mae y Crcawdwr doeth a da, 
wrth lunio pob creadur, wedi ci gyfaddasu i'r 
cylch y bwriadwyd cf i droi ynddo : y pysgodyn 
i'r mor, yr aderyn i'r awyr, &c. Felly dylai y 
rhai a ewyllysiant gael by w byth yn y wlad 

" Lie mac plcscrau pur dilyth, 
A ffrwythau i wlcdda cnaid byth " 

ofalu am ymgymwyso iddi yn awr wrth fyw. 
" Heb santeiddrwydd ni chain neb wcled yr 
Arglwydd." 

6. Dyma yr unig adeg a gaiff miloedd o ieuenc- 
tyd ein gwlad. Llawcr a ddysgwyliant einioes 
faith, a dcdwyddwch mawr, Dichon fod amryw- 
iol o'u pcrthynasau wedi byw i wcled henaint; 
barnant fod eu cyfansoddiadau hwythau yn gryf- 
ion ; teimlant cu hysbrydoedd yn fywiog ; mac y 
lluaws o'u cylch yn llawn cynwrf, a'u sylw felly 
yn cael ei dynu at bcthau cyffredin ; ffurfiant 



49 

gynlluniau mawrion, gan ddysgwyl blynyddau 
lawer i'w gweithio allan. Ond, yn ami, dy- 
gwydda rhyw ddamwain farwol, neu ymeifl rhyw 
glefyd cyndyn yn y corph, yr hwn, er holl fedrus- 
rwydd meddygon, caredigrwydd a phrydcr per- 
thynasau agos a elm, a ddeil ei afael nes bod yr 
hwn oedd gyneu fel llysieuyn " yn blodeuo ac yn 
tyfu," fel yntau yn cael "eidori i lawr ac yn 
gwywo, a thegweh ei bryd ef yn colli." Fel hyn 
mac dysgwyliadau ag a fuont unwaith yn ded- 
wyddu y meddwl, yn cael eu siomi, a'r cynllun- 
iau a ffurfiwyd gyda gofal mawr, oil yn cael eu 
dyrysu. 

Mae y rban amlaf o lawer o bobl ein gwlad yn 
marw yn eu ieuenctyd. Dylai pawb beidio oedi 
rhoddi eu hunain yn Haw y Ceidwad mawr. Fel 
yr oedd Dr. Chalmers ar daith, daeth i dy bon- 
eddwr i lettya. Dygwyddodd fod yno hen fon- 
eddwr dyeithr ar ymweliad. Y Dr. oedd bywyd 
pob cymdeithas, braidd, lie y byddai. Testun yr 
ymddyddan yr hwyr hwnw oedd Tlodi, ei achos- 
ion, a'r feddyginiaeth rhagddo. Gwrandawodd 
yr hen foneddwr yn astud, fel pawb ereill ar y 
Dr. Wedi ymddyddan yn hir iawn, aeth pawb i 
orphwys. Cafodd y Dr. ei arwain i ystafell yn 
ymyl ystafell yr hen foneddwr. Yn fuan cly wai 
y Dr, anesmwythder yn ystafell y boneddwr. 
Aeth i mewn yn ddioed. Cafodd ef yn trengu yn 
mreichiau ei was. Daeth rhai o aelodau y teulu 



50 

i mewn. Safai y Dr. yn syn uwchben y treng- 
edig — plethai ei ddwylaw, a dywedai mewn Uais 
crynedig, "Ni theimlais erioed o'r blaen gymaint 
o bwys y geiriau hyny, ' Pregetha y gair, bydd 
daer, mewn amser, ac allan o amser.' Pe buaswn 
yn gwybod fod y boneddwr o fewn ycbydig o 
fynydau i angeu, buaswn yn pregethu Crist Iesu 
iddo ef ac i'r teulu." 

Wrtb adael y mater hwn, goddefwch i mi eich 
rboddi mewn cof am y pethau canlynol. 

1. Eich bod bob un, yn bersonol, yn gyfrifol Vn 
Llywydd goruchel am eich galluoedd etch dylan- 
wad. Geilw ein sylw at ei Air, yn yr hwn y 
cawn ei ewyllys, a gwybodaeth "beth a fyn yr 
Arglwydd genym." Sonia ychydig am y Wynfa 
nefol, a desgrifia y ffordd sydd yn arwain iddi. 
Dengys yr hyn raid ein bod cyn y byddo genym 
obaith am ei mwynhau. Yr hyn yiv dynger bron 
Duw y w ei wir gymeriad, nid yr hyn yiv ger bron 
dynion. Nid yw dynion bob amser yr hyn yr 
ymddengys eu bod. 

2. Ymwrolwch i weithio allan argyhoeddiad eich 
cydwybodau. Teimla miloedd y dylent ymadael 
ag arferion ofer a llygredig; rhoddi eu hunain i'r 
Arglwydd, a llafurio gyda 'i achos, ac addawant 
ddiwygio, ond ni feddant ddigon o benderfyniad i 
wneuthur hyny. Mae niwed mawr mewn oedi. 
Wedi i anifail syrthio i ffos, os na wna efe ym- 
drechion egniol yn ddioed i ddyfod allan, mae yn 



51 

soddi yn ddyfnach, a'i nerth yn lleihau, fel nad 
oes ond trengu yn ei aros. Ystyriwch hyn yn 
ddwys, y rhai ydych "yn cloffi rhwng dau fedd- 
wl" yn nghylch crefydd. Mae natur crefydd, 
gwerth eu heneidiau, a'u perthynas a thragy- 
wyddoldeb, yn galw yn uchel ar bawb i bender- 
fynu bod " o du yr Arglwydd." 

Chwiliwch yr Ysgrythyrau gyda gofal a man- 
ylwch, er gwybod rheol eich dyledswydd yn eich 
perthynas a'ch Llywydd goruchel, eich cyd-ddyn- 
ion, a chwi eich hunain. Gwnewch hyn gyda 
gweddi daer am oleuni dwyfol i weled addas- 
rwydd ac ardderchogrwydd y cyfarwyddiadau 
dwyfol, ac am ddylanwad yr Ysbryd Glan i ennill 
eich calonau i'w cymeryd a'u dilyn. Arferwch 
weddi y Salmydd, ^Datguddia fy llygaid, fel y 
gwelwyf bethau rhyfedd allan o'th gyfraith di. ,? 
A byddwch yn benderfynol i wneuthur eich dy- 
ledswydd mewn modd doeth a gofalus, a chydag 
addfwynder efengylaidd, gan adael y canlyniad 
i'r hwn y mae pob peth yn ei law. 

Pan yr oedd Sior IV. yn Dywysog Rhaglaw 
Lloegr, anfonodd at ei Saer dodrefn ar foreu Sab- 
both, i erchi iddo ddyfod ato yn ddioedi, ei fod am 
ei weled i drefnu yn nghylch rhy w orchwyl ag yr 
oedd am ei wneuthur. Dywedodd y Saer wrth y 
gwas, " Rhaid fod rhyw gamgymeriad — nid wyf 
yn credu fod y Tywysog wedi anfon am danaf 
heddyw— rhaid eich bod wedi camddeall." Aeth 



52 

y gwas yn ol a rhoddodd yr ateb i'r Tywysog. 
Anfonwyd ef eilwaith a'r genadwri mewn modd 
pendant, a dy wedodd wrth y Saer fod y genadwri 
yn gywir ac eglur — fod y Tywysog am ei weled 
yn ddioedi i'r dyben crybwylledig. Dywedodd 
y Saer, "Ewch, a dywedwch wrth ei Uchder 
Brenhinol, fy mod yn ddiolchgar iawn am ei gar- 
edigrwydd a'i nodded; ond fy mod er ys cryn 
amser wedi penderfynu rhoddi y Sabboth i was- 
anaethu yr Arglwydd, a gofalu am iechydwriaeth 
fy enaid; ac nas gallaf wyro oddiwrtb hyn ar 
gais un dyn ar y ddaear." 

Yr oedd nawdd y Tywysog yn bwysig i'r Saer 
hwn ; ystyriai hyn, a theimlai yn ddiolchgar am 
dano, ond barnai ei fod yn fwy pwysig ufyddhau 
i Dduw. Credai y buasai yn colli pob caredig- 
rwydd oddiwrth y Tywysog. Ond, er ei syndod, 
bore dydd Llun anfonodd ei Uchder brenhinol 
am dano, a dywedodd wrtho yn y modd mwyaf 
serchiadol, ei fod yn diolch iddo am wneuthur fel 
y gwnaeth, ac y cawsai ei nawdd ef dros yr amser 
dyfodol. Ystyriwch hyn , a gwnewch yr un modd. 

3. Gochelwcli ysbryd hunanol. Yr oedd a fynai 
hwn a chwymp ein rhieni cyntaf ; mae wedi an- 
nedwyddu miloedd o'u plant o hyny hyd yn awr, 
ac wedi eu g wneuthur yn felldith i'w cyd-ddyn- 
ion. Ni all neb fod yn hapus ei feddwl os bydd 
yn byw i foddio ei hun, heb un gofal am deim- 
ladau a buddion rhai ereill. ' ' Crist nis boddhaodd 



53 



efe ei hun," Gwna cydwybod, os caiff chwareu 
teg, gondemnio yr ysbryd hwn. Bu Dr. A. 
Clarke, pan yn llencyn, yn gynorthwywr mewn 
masnachdy* Un tro, fel yr oedd ei feistr yn par- 
otoi darnau o frethyn, lliain, &c., erbyn marchnad 
fawr, cafodd fod un darn yn rhy fyr o fesur. 
Dywedodd, Nid yw ond ychydig yn rhy fyr, ni 
a'i hestynwn heb fawr trafferth. Galwodd ar 
Adam i'w gy north wyo i wneuthur hyny. Ond 
ni chymerai A. arno ei glywed ef, a gwrthododd 
yn bendant yn y diwedd gydsynio i wneuthur 
cam ag arall er diogelu mantais iddo ei hun. 
Dilynwch ei esampl. " Car dy gymydog fel ti 
dy hun." 

4. Ystyriwch nad ellwch lenwi unrhyiv gylch yn 
y byd, i bwrpas, heb fod yn grefyddol, " Dech- 
reuad doethineb yw ofn yr Arglwydd," "Penaf 
peth y w doethineb." Peth digalon ac anghysurus 
iawn i ddyn ieuanc fyddai gorfod troi allan i'r 
byd heb braidd ddim arian i gael angenrheidiau 
bywyd ; ond byddai yn 11a wer mwy truenus iddo 
fyned o dy ei dad i Australia, neu i ryw wlad 
arall, heb grefydd. Mae " duwioldeb yn fuddiol 
i bob peth ; a chanddi addewid o'r bywyd sycld 
yr awr hon, ac o'r hwn a fydd." Nid digon yw 
meddu ar weddeidd-dra a hawddgarwch, fel y 
gwr ieuanc yn yr efengyl : mae angen parch yn 
y galon i Dduw a'i waith. Dyiem ei wasan- 
aethu, cyfranu, yn ol ein gallu, at achosion cref- 



54 



yddol, at bob tin yn ol ei bwys. Ymaflwch yn 
holl ymarferiadau crefydd, Col. iii. 12. 13. Mae 
ymbortb ac ymarferiad yn angenrheidiol er iechyd 
corph ac enaid : yr olaf er cael bias ar y blaenaf. 
Heb lafar ni all ein crefydd fod yn gref a iachus, 
nac yn werth glynn wrtbi. Rbaid llafurio yn 
barbaus ac amyneddgar, er cyrbaedd llwyddiant. 
Mae llawer o amser gwertbfawr yn cael ei was- 
traffu mewn cyfeillacb ddifudd: nid yw rban 
fawr o siarad cannoedd o ddynion yn ateb un 
dyben da i gorph na meddwl ; i'r byd bwn nac 
i'r hwn a ddaw. Deffroed pawb o'u diofalwcb. 
Gweler Diar. ii. 2 — 4. 

" Duwioldeb yn ei grym 
Sydd werthfawrocach im', nac aur Periw ; 

Hi ddeil fy enaid gwan 

Yn ddiogel yn mliob man, 
O'r diwedd dwg fi 'r Ian, i gol fy Nuw." 



MAI AENO EI HUN, YN BENAF, YR 
EFFEITHIA BYWYD POB DYN. 

" Os doetb fyddi, doetb fyddi i ti dy bun : ond os 
gwatwarwr fyddi, tydi dy bun a'i dygi," Diar. ix. 12. 

Gan fod ein Llywydd gorucbel yn berffaitb yn ei 
wybodaetb, gwyr beth yw gwir gymeriad pob 



55 

dyn. Mae yn gwahaniaethu ei ddeiliaid ar ein 
daear ni, nid yn ol eu golud bydol, eu dysgeid- 
iaeth, eu doniau, eu dylanwad, a'u hymddangosiad 
allanol; end bob amser yn ol eu hegwyddorion 
a'u bucheddau, yn eu perthynas ag ef ei hun, ac 
a'u cyd-ddynion. Gosodir hwynt allan fel duw- 
iol ae annuwiol ; cyfiawn ac anghyfiawn ; da a 
drwg ; doethion ac annoethion. 

Yr un oedd golwg Moses ar y mater pan, oddiar 
ddymuniad am les ysbrydol Israel, y gweddiai 
drostynt, gan ddy wedyd, " O na baent ddoethion, 
na ddeallent hyn, nad ystyrient eu diwedd!" 
Deut. xxxii. 29. " Wrth ddyn efe (Duw) a ddy- 
wedodd, Wele ofn yr Arglwydd, hyny ydyw 
doethineb, a chilio oddiwrth ddrwg sydd ddeall." 
"Dechreuad doethineb yw ofn yr Arglwydd." 
Trwy barcbu a gwasanaethu yr Hollalluog, der- 
byn yr iecbydwriaetb fawr trwy y Cyfryngwr, y 
dengys dyn fwyaf o ddoetbineb, gan mai trwy 
hyny y rbynga efe fodd ei Lywydd, ac y gwna 
fwyaf o wir ddaioni iddo ei bun. Gall flbrdd 
annuwioldeb ymddangos yn uuiawn — yn llwydd- 
ianus, yn ngolwg dyn, " ond ei diwedd y w ffyrdd 
n^wclae^," Diar. xvi. 25. Pan y mae (l y dryg- 
ionus yn cael ei yru ymaitb yn ei ddrygioni, y 
eyfiawn a obeitbia pan byddo marw." " Os doeth 
fyddi, doeth fyddi i ti dy hun." Bydd hyny yn 
anrhydedd ae yn gysur i ni yn y byd hwn ; ac 
wrth wneuthur felly cawn "afael yn y bywyd 



56 

tragywyddol" yn y byd a ddaw. Trwy anufydd- 
hau i Dduw, ei anghofio, a diystyru darpariaeth 
ei ras ar gyfer pechadur tlawd, gwna dyn niwed 
iddo ei hun, " Os gwatwarwr fyddi, tydi dy hun 
a'i dygi." Gan fod ieehydwriaeth yn cael ei 
ehynyg i ni, niae yr hwn nid yw yn ei derbyn, o 
angenrheidrwydd yn ei gwrthod, ac felly yn ei 
gwatwar ac yn ei diystyru, a thrwy hyny " yn 
trysori iddo ei hun ddigofaint erbyn dydd dig- 
ofaint, a datguddiad cyfiawn farn Duw." Mae 
yn amlwg fod ein dull o fucheddu, pa un ai 11 wy- 
brau pechod neu lwybrau rliinwedd a rodiwn, yn 
effeithio arnom yn awr, ac y gwna effeithio arnom 
byth. Dylem gan hyny ofalu am ffurfLo barn 
gywir am fywyd yn ei natur a'i ganlyniadau. 
O herwydd 
I. Mae gweithrediadau dyn weth fyned 

TRWY Y BYD YN BWYSIG IAWN. 

1. Mae dyn yn greadur ardderchog iawn. Efe 
y w prif orcliwyl Duw yn nghreadigaeth ein byd 
ni. Dywedir i'r Personau dwyfol ymgynghori 
yn ei gylch cyn rhoddi bodolaeth iddo. Gwnawd 
ef yn "rhyfedd ac ofnadwy." Mae ei aelodau 
wedi eu cyfleu mewn modd gofalus a phwrpasol 
at gyrlawni gwahanol orchwylion bywyd ; a ffur- 
fia yr aelodau hyn gorph lluniaidd a hardd, ag 
sydd ar unwaith yn dangos doethineb a daioni ei 
Luuiwr, Ond o fewn ei gorph mae sylwedd ys- 
brydol sydd filwaith ryfeddach a mwy gogoneddus 



57 



na 'i gorph. Gall hwn droi ei sylw at wahanol 
wrthrychau ar hyd wyneb y ddaear, a dirnad 
natur "prenau, o'r cedrwydd sydd yn Libanus, 
hyd yr isop a dyf allan o'r pared : ac efe a lefara 
am anifeiliaid, ac am ehediaid, ac am ymlusgiaid, 
ac am bysgod," 1 Bren. iv. 33. 

Hefyd, gall amgyffred ychydig am y cyfar- 
wyddiadau a rydd ei Ly wydd cyfiawn iddo— gall 
farnu ei ymddygiadau ei hun yn eu gwyneb, a 
thynu casgliad beth fydd y canlyniad yn y pen 
draw. Diau fod gweitbrediadau creadur fel hwn 
o ganlyniadau pwysig. 

2. Rlioddwyd cyfarwyddiadau manol iawn iddo. 
Oni buasai fod ei holl gamrau yn bwysig neill- 
duol, gallasai ei Lywydd mawr ei ollwng i fyned 
ar antur trwy y byd, i ymddwyn yn ol ei synwyr 
ei hun yn ng wyneb g wahanol amgylchiadau. 
Ond mae Duw am ei wneuthur yn ystyriol fod 
angen iddo fod yn ofalus am bob cam a roddo, 
"Edryched dy lygaid yn uniawn; ac edryched 
dy amrantau yn union o'th fiaen. Ystyria lwybr 
dy draed : a threfner dy holl ffyrdd yn uniawn. 
Na thro ar y Haw ddehau nac ar y Haw aswy ; 
symud dy droed oddiwrth ddrygioni," Diar. iv. 
25 — 7. Credai Dafydd fod pwys yn hyn, " Medd- 
yliais am fy ffyrdd, a throais fy nhraed at dy 
dystiolaethau di," Sal. cxix. 59. 

Cymerir gradd o ofal wrth gyfarwyddo plentyn 
pan yn ei anfon ar neges dros deulu; cymerir 



58 



llawer mwy o ofal wrth roddi cyfarwyddiadau i 
genhadwr (amhassador) dros deymas at deyrnas 
arall, Ond a phethau amser, yn benaf, y mae a 
fyno penau teuluoedd, a llysoedd gwladol; ond 
mae y dyn ar daith, trwy fyd Uygredig, profedig- 
aethus, llawn o faglau a phyllau, i gartrefu mewn 
byd tragywyddol — mae ganddo enaid i fyw yno 
byth. Mae yn gweithio dy Ian wad grymus wrth 
fyned rhagddo bob cam o'i ffordd ar ei gyd-ddyn- 
ion; ac yn ol y dull y byddo byw y bydd ei gyflwr 
byth bythoedd yn y byd tu draw i angeu. Nid 
rbyfedd, gan byny, fod ein Duw da, yr hwn sydd 
yn gweled pob petb fel y mae, yn rhoddi y cyfar- 
wyddiadau mwyaf manol iddo pa fodd i ymlwy- 
bro : ac mae ei fod yn gwneuthur hyny yn profi 
ei fod o bwys mawr iawn i ni " rodio yn ddies- 
geulus, nid fel annoethion, ond fel doethion, ,, 
Ephes. v. 15. Ni cbymerodd efe y manylwch 
hwn heb ei eisiau — nid y w efe yn gwastraffu dim. 

3. Mae wedi ei osod mewn sefyllfa bwysig iawn 
yn ei berthynas d'r byd hwn. 

(1.) Cyflewyd ef yn oruchwyliwr i Berchenog 
pob peth. " Gwnaethost iddo arglwyddiaethu ar 
weithredeedd dy ddwylaw ; gosodaist bob peth 
dan ei draed ef : defaid ac ychen oil, ac anifeiliaid 
y maes hefyd," Sal. viii. 6 — 8. Mae ganddo lawer 
dan ei ofal, ac felly mae ei gyfrifoldeb ef yn fawr 
iawn. Dylai fod yn ddiolchgar neillduol am y 
manteision dirif mae yn fwynhau, a'r anrhydedd 



59 



mawr a osododd ei Lywydd arno wrth ei osod yn 
y fath le. 

(2.) Gwnawd darpariaeth ryfedd iawn ar ei 
gyfer, Edrychwn ar yr amrywiaeth mawr o 
flodau a llysiau a harddant ein ineusydd; y cnyd- 
au gwerthfawr sydd yn gwisgo ein dolydd; a'r 
holl rywogaethau o anifeiliaid sydd at gynhal- 
iaeth dyn, rhaid yr ystyria ei Lywydd doeth ei 
fod yn greadur pwysig. 

Ond er mor helaeth y darparwyd ar gyfer ei 
gorph, darparwyd yn well fyth ar gyfer ei enaid, 
Anfonodd Duw ei unig-anedig Fab i ddyoddef a 
marw er rhoddi gobaith iddo am gadwedigaeth. 
Diau fod sylw manol iawn gan Dduw ar y dull y 
mae yn ymagweddu. 

(3.) Mae cyjiwr moesol dynolryw dan ei ofal, 
Gallwn olygu cyflwr moesol y byd fel ffrwd gref 
yn llifo trwy wlad, a phob un o'r trigolion yn 
taflu rhy wbeth i mewn iddi, er ei phuro neu er ei 
Uygru. Mae pob dyn trwy ei ddull o fyw yn 
effeithio felly ar gyflwr moesol ei gyd-ddynion. 
Fe " ddysgodd Jeroboam i Israel bechu." Ar y 
Haw arall, ennillwyd rhai i " gerdded llwybrau 
ffydd Abraham," Rlinf. iv. 12. Ystyried pob dyn 
yn ddifrifol beth yw dylanwad ei ymarweddiad 
ef yn bersonol. Mae gan bob dyn yn ol ei gylch 
ei ddylanwad mewn cymdeithas. 

II. Mai arno ei hunan, yn benaf, yr eff- 

EITHIA EI WEITHREDIADAU, " Os doeth fyddij 



60 



doeth fyddi i ti dy hun : ond os gwatwarwr fyddi, 
tydi dy hun a'i dygi." Mae yr Hollalluog yn 
Fod annibynol, ac felly uwchlaw cael ei lesau 
na 'i niweidio gan ddim a all dyn ei wneuthur. 
u Edrych ar y nefoedd, a gwel ; ac edrych ar y 
cymylau, y rhai sydd uwch na thi. Os pechi, pa 
niwed a wnei di iddo ef ? os ami fydd dy anwir- 
eddau, pa beth yr wyt yn ei wneuthur iddo ef ? 
Os cyfiawn fyddi, pa beth yr wyt yn ei roddi iddo 
ef ? neu pa beth y mae efe yn ei gael ar dy law 
di ? Iwr fel tydi, dy anmrwioldeb, ac i fab dyn, 
dy gyfiawnder, a all ryw beth, ,, Job xxxv. 5—8, 
Efe a wna i'w haul godi a machludo, efe a olhvng 
y gwynt o'i ddwrn, ac a bair i'r mor dreio a 
llenwi, heb ofyn caniatad gan ddyn i -wneuthur 
hyny. Efe a enfyn ei gymylau i'r lie y myno, 
a phan y myno, i ddefnynu ar y ddaear ; ac efe a 
archa i'w wlith ddisgyn yn ddystaw heb gymorth 
dyn. Gall y Brenin mawr ofyn i ddyn, "Pa le yr 
oeddit ti pan sylfaenais i y ddaear?" Job xxxviii. 
4. Gall " sathru ar donau y mor," a " Uywod- 
raethu ei ymchwydd; pan gyfodo ei donau efe 
a'u gostega. ,, Bydded i ystyriaeth o'i fawredd 
lenwi ein mynwesau, 

Ond dylem sylwi fod gweithrediadau dyn, o 
angenrheidrwydd, yn dylanwadu er da neu er 
drwg ar y rhai y mae yn by w yn eu mysg, a'i fod 
yn gyfrifol am y dylanwad hwn, o herwydd, 

1. Eieiddo ef ei hun yw ei holt weitkrediadau. 



61 



Mae yn rhyddweithredydd yn y cyflawniad o 
honynt. Nid yw yr Arglwydd, ar un Haw, yn ei 
orfodi. Mae yn gorchymyn y da, ac yn gicahardd 
y drwg, a gesyd o flaen dyn resymau ac annog- 
aethau cryfion i wneuthur y naill, a pheidio 
gwneuthur y Hall, ond nid arfera orfodaeth ar ei 
feddwl. Nid oes dim yn ei fwriadau, nac yn ei 
ddylanwad ar feddwl dyn, ag sydd yn ei rwymo 
i weithredu fel hyn, neu fel arall, Cawn yn yr 
Ysgrythyrau ddarluniadau cryfion iawn o waith 
Ysbryd Duw yn adnewyddu natur pechadur, 
megys " creu o newydd," " symud o dywyllwch i 
oleuni," "gweithio ynom ewyllysio a gweithredu." 
A sonir am "ragorol fawredd nerth," "nerth ei 
gadernid ef,'' M grynms weithrediad ei allu ef, M 
&c. ; ond mae yr oil yn berffaith gyson a rhydd- 
weithrediad ewyllys dyn. 

Mae pob cristion ystyriol a goleuedig, yn cyd- 
ddywedyd a Paul gyda golwg ar bob da sydd 
ynddo, " Trwy ras yr ydwyf yr hyn ydwyf." Er 
hyn ymostynga Duw i osod allan weithrediadau 
crefyddol ei bobl fel yn eiddo iddynt hwy eu hurt- 
ain, fel pe na byddai gan ei Ysbryd Santaidd un 
Haw yn eu dygiad oddiamgylch. Dywedir eu 
bod hwy "yn credu yn Nghrist," "yn marweiddio 
gweithredoedd y cnawd," yn " gweithio allan eu 
iechydwriaeth eu hunain," &c, A gellir casglu 
oddiwrth ddull y Barnwr cyfiawn yn ymddyddan 
a'r rhai ar ei ddeheulaw yn y dydd mawr, ei fod 



62 



yn rhoddi rhyw werth rhyfeddol ar en hym- 
drechion gyda'i achos yn y byd. Dywed wrth- 
ynt, "Deuwch, chwi fendigedigion fy Nhad, eti- 
feddwch y deyrnas a barotowyd i chwi er seiliad 
y byd. Canys bum newynog, a chwi a roisoch i 
i mi fwyd: bu arnaf syched, a rhoisoch i mi 
ddiod : bum dd'ieithr, a dygasoch fi gyd a chwi : 
noeth, a dilladasoch fi : bum glaf, ac ymwelsoch 
a mi: bum yn ngharchar, a daethoch ataf," Mat. 
xxv. 34 — 6. O ras yn hollol y rhydd ein Har- 
glwydd da holl fendithion yr iechydwriaeth i'r 
edifeiriol, y dychweledig, a'r mwyaf ymdrechgar 
a ffyddlon ; a bydd y cristion by th yn priodoli yr 
oil o'i gadwedigaeth i drugaredd rad ei Dduw 
daionus ; ond ar yr un pryd cyfrifa Duw fod pob 
gweithred dda o eiddo y cristion yn eiddo iddo 
ei hun ; a gweithred yr annuwiol yr un modd. 

Ar y Haw arall, nid oes gan Satan allu i orfodi 
dyn i gyflawni un weithred ddrwg. Ac er fod 
gan y naill ddyn ddylanwad cryf ar y Hall, ni all 
dyn drwg orfodi dyn arall i gyflawni un pechod. 
Gall ei orfodi i gyflawni llawer o weithredoedd 
ag y byddai eu cyflawni yn bechod pe byddai 
ewyllys y dyn dros y cyflawniad o honynt. Ond 
heb gymeradwyaeth yr ewyllys ar y pryd y cyf- 
lawnir hwynt, ni chyfrifai y Duw cyfiawn sydd 
yn gwybod y galon fod y dyn yn pechu wrth eu 
cyflawni, ond caffai y bai ei roddi yn erbyn yr 
hwn a'i gorfodai iV cyflawni. Mae y cristion 



63 

gwir edifeiriol, ag sydd wedi cyrbaedd gradd 
helaeth o wybodaetb am natur crefydd, yn pri- 
odoli holl ddrygedd ei weithredoedd iddo ei bun, 
Iaith ei galon ger bron ei Ly wydd y w, " Mi a 
becbais, ac a wyrais uniondeb." " Yn dy erbyn 
di, dydi dy liunan y pechais, ae y gwneutbum y 
drwg hwn yn dy olwg." Ni byddai arno rwymau 
i edifarhau am nnrhy w weithred oni bai ei bod yn 
eiddo iddo ei hun. Ni all y diafol ei bun — arcb- 
elyn dynoliaetb, ond temtio ; gosod yr abwyd o 
flaen y dyn. Gwaitb y dyn yn ei gymeryd sydd 
yn ei wneutbur ef yn becbadur. " Yna y temtir 
pob un, pan y tyner ef, ac y llitbier, gan ei cbwant 
ei bun. Yna cbwant, wedi ymddwyn, a esgor ar 
becbod : pecbod befyd, pan orpbener, a esgor ar 
faawolaeth," Iago i. 14, 15. 

Deffry cydwybod yr annuwiol ycbydig, weitb- 
iau, pan mewn cyfyngder, ac i raddau mwy yn 
fynycb yn angeu, a daw yn fwy dycbrynllyd nac 
artbes wedi colli ei cbenawon. Hi a gybudda y 
dyn o becbod — dadlena o flaen ei feddwl ddyfn- 
der drwg ei galon, ac ercbylldra ei weitbredoedd 
pecbadurus. Y dianrbydedd maent yn daflu ar 
Dduw; eu beffeitbiau dinystriol ar ereill, a'r 
trueni maent yn ddwyn ar ei enaid gwertbfawr ac 
anfarwol ef ei bun ! Cybudda ef o'i ynfydrwydd 
yn gwrtbod gwrando ar lais ei Gymwynaswr dai- 
onus, ac felly yn " dewis angeu o flaen by wyd ! " 
Yn ei ing a'i wasgfa dywed yntau gyda llais 



64 

atbrist, ac yn cael ei lethu gan bwys anobaith, 
'• Pa fodd y caseais i addysg ! pa fodd y dirnryg- 
odd fy ngbalon gerydd ! Ac na wrandewais ar 
lais fy atbrawon, ac na ostyngais fy nghlust i'm 
dysgawdwyr!" Diar. v. 12, 13. " Gwae fi yn 
awr bechu o honof." Gan mai y dyn ei hun sydd 
yn gyfrifol am ei weithrediadau, arno ef ei hun, 
yn y pen draw, yr effeithiant fwyaf. 

2. Mae giveitlirediadau dyn yn effeithio ar an- 
saivdd ei galon, yn gyffelyb i'r modd y mae yr ym- 
borthfyddom ynficyta, cCr awyrfyddom yn anadlu, 
yn effeithio ar iechyd y corjih. Mae pob dyn yn 
yfed ysbryd ei ddull o fyw, ac felly yn ffurfio ei 
uffern neu ei nefoedd yn ei fymves ei bun. Ond 
myfyrio ar betbau da, ac ymarfer a bwynt yn 
rbeolaidd, gwna byny farweiddio llygredd y 
galon, a meitbrin rbinweddau crefyddol, yn gy- 
ffelyb i'r rnodd y mae yr yd yn y maes, wrtb dyfu 
yn gryf ac ucbel, yn gorcbfygu y chwyn. Ond 
craffu ar egwyddor lywodraetbol ei galon — ar y 
petb y mae ei fryd yn benaf arno, gall dyn farnu 
yn lied gywir tua pba wlad y mae ei wyneb. 
Ond i bechod gael ei adael, fel gwenwyn, i ysu 
yn ngbydwybod pecbadur, ac i dan euogrwydd 
enyn o'i fewn, bydd byny yn ddigon o uffern iddo 
bytb. Mae llygredd i'r meddwl fel afiecbyd i'r 
corpb ; tuedda y naill a'r Hall at farwolaetb. Yn 
y fynwes druenus lie y cymero byn le — mynwes 
dyn wedi ei ddamnio, cbwanega Duw ei Vvg a'i 



65 



soriant, "Tery a dwrn ei lidiowgrwydd." "Ty- 
di dy bun a'i dygi." Gweddi pob un o honom 
fyddo, " Chwilia fi, Dduw, a gwybydd fy 
ngbalon : prawf fi, a gwybydd fy meddyliau. A 
gwel a oes ffordd annuwiol genyf, a thywys fi yn 
y ffordd dragywyddol," Sal. cxxxix. 23, 24. 

Trwy edifeirwch gwirioneddol am becbod, a 
ffydd yn y G wared wr mawr, a dylanwad adnew- 
yddol yr Ysbryd Glan ; ymdrecb yn erbyn pecb- 
od, ac ymestyniad am santeiddrwydd, moliant 
cynes fyddo i Dduw, mae gobaitb i becbadur 
tlawd am waredigaetb oddiwrtb becbod, ac felly 
acbubiaetb rbag y trueni sydd yn ei ganlyn. 

3. JEr gweled y mater hwn yn eglur, ystyriwn 
natur gyfiawn llywodraetli Duw. "Ni wna efe 
gam a gwr yn ei fater." Dicbon fod "cymylau 
a tbywyllwcb o'i amgylcb," yn fynycb, "ond 
cyfiawnder a barn yw trigfa ei orseddfainc ef," 
Bydd cyfiawnder gweinyddiadau Duw yn eglur i 
drigolion nef, daear, ac uffern bytb, ac yn enwe- 
dig i'r dyn ei bun. Addefa pawb o'i flaen mai 
" cyfiawn a cbywir yw ei ffyrdd." Ddarllenydd 
anwyl, ystyria byn yn ddifrifol bob dydd o dy 
fywyd, a gweddia o galon ger bron Rboddwr pob 
benditb, " am gyfeirio fy ffyrdd i gadw dy 
ddeddfau," Sal. cxix. 5. " Dysg i mi wneutbur 
dy ewyllys di ,• canys ti y w fy Nuw : ty wysed dy 
ysbryd daionus fi i dir uniondeb," Sal. cxliii. 10. 
Sylwn befyd, 



66 

4. Y bydd dyn hyw yn ddigon Jiir i dderhyn o 
ffrwyth ei weithredoedd. Mae llawer boneddwr 
wedi codi palas costus, heb gael anneddu ond 
ychydig ynddo. Llawer tyddynwr wedi traffer- 
tliu llawer i drin a hau ei faes, ond marw cyn 
eael medi ei ffrwyth. Casglodd amrywiol gyfoeth 
mawr, ond a symndwyd gan angen heb gael fawr 
mwynhad o hono. Trwy ddyfais ac ymdrech 
llwyddodd rhai troseddwyr i ddianc rhag cael 
eu dal ; a rhai wedi eu dal i dori o'u ear char cyn 
cael eu profi. Daeth amrywiol o ddrwgweith- 
redwyr yn rhydd, er bod yn euog o'r troseddau y 
cyhuddid hwynt o honynt, o ddiffyg tystiolaeth 
eglnr yn eu herbyn, neu, efallai, yr hyn sydd yn 
warth i ddynoliaeth, trwy Iwgr-wobrwyo. 

Ond nid gwiw i un dyn, beth by nag fyddo ei 
sefyllfa, feddwl y gall efe ddianc felly rhag barn 
Duw. Mae ei lygaid ef yn barhaus ar ei elyn — 
y pechadur cyndyn ac anedifeiriol, a'i fraich yn 
alluog i'w gyrhaedd a'i ddal. Ei weision ef yw 
yr angelion, y rhai ydynt u gedyrn o nerth, yn 
gwneuthur ei air ef." "Ni ffy ymaith o honynt 
a fio, ac ni ddianc o honynt a ddiango," Amos ix. 
1. Gwna Duw adfywio cof yr annuwiol, ac felly 
gesyd o'i ilaen holl bechodau ei oes, yn eu holl 
erchylldra — yn eu heffeithiau ar ereill yn gystal 
ag arno ef ei hun — yn eu drygedd, fel yn taro yn 
erbyn Ffynon fawr pob daioni. Deffry ei gyd- 
wybod i ffurfio barn gywir am ei holl weithred- 



67 



oedd drygionus, a chyhoeddi dedfryd gyfiawn 
Duw arno am danynt, Daw i weled a theimlo, 
fel y gwnelai un o'r lladron a ddyoddefent yn 
ymyl ein Ceidwad bendigedig, ei fod yn haeddu 
marw — yn haeddu yr oil a rydd Duw arno. Ac 
ni bydd efe yn allucg i ffoi mwy nac y gallai 
Pharaoh ffoi pan wedi ei ddal gan farn yr Holl- 
alluog yn y Mor Coch. Deil cyfiawnder Duw ei 
afael ynddo, ac a'i teifl i'r earchar tywyll du — i'r 
"tywyilwch eithaf." O'r earchar hwn nid oes 
diane trwy nerth na dyfais. Er i droseddwr 
fethu dianc o'i garchar ar y ddaear, er i'w erlyn- 
wyr wneuthnr eu heithaf , gwna angeu ei ryddhau 
o'i ddyoddefiadau. Ond ni bydd felly yn yr achos 
hwn. Mae enaid yn sylwedd ag y mae anfar- 
woldeh wedi argraphu arno. Efe a bery cyhyd a 
Duw ei hun. Mae euogrwydd a chosp uffern yn 
"bryf na bydd marw, ac yn dan na ddiffydd," 
« Tydi dy hun a'i dygi." 

beGhadur difraw, deffro, 
Gwrando lais efengyl hedd ; 

Rhag i Dduw, yn ei ddigofaint, 
Droi i'th erbyn fin ei gledd; 

Am dy fywyd, &c., 
Dianc at y Ceidwad mawr. 

Mae Rawer etifedd wedi marw pan yn ymyi 
dyfod i'w oed i gymeryd meddiant o'i etifedd- 
iaeth. Ond gwasanaethwyr ffyddlon Duw, y 
rhai sydd yn ddiwyd ac ymdrechgar yn gwneu- 



68 



tbur ei ewyllys a rbyngu ei fodd, gan barhau yn 
ffordd dyledswydd, er cyfarfod a rbwystrau, a 
cliael eu gwawdio a'u dirmygu ; i'e, os bydd raid 
iddynt u wrtbwynebu byd at waed, gan ynidrecb 
yn erbyn pecbod," a allant deimlo yn berffaith 
dawel, pa betb bynag a adawant er mwyn Crist, 
y cant " dderbyn y cant cymaint yr awr bon y 
pryd bwn, ac yn y byd a ddaw fywyd tragy- 
wyddol," Marc x. 30. Cant fywyd diderfyn i 
edrycb ar brydfertbwcb ac eangder etifeddiaetb 
eu Tad, i gael eu "digoni a brasder ei dy, a'u 
diodi ag afon ei byfrydwcb." "Ni facbluda eu 
baul mwyacb, a'u lleuad ni pballa : o berwydd yr 
Arglwydd ei bun a fydd iddynt yn oleuni tragy- 
wyddol, a dyddiau eu galar a ddarfyddant," Esay 
lx. 20. " Doetb fyddi i ti dy bun." 

" Par'toed Duw 'r cariad f enaid eu, 
A galwed bwn i'r nefoedd fry ; 
Mae iecbydwriaetb yno beb drai, 
A pbur ogoniant i barbau." — "Watts. 

III. FOD YSTYRIED HYN YN BETH BWYS 

ANNHRAETHOL. 

1. JEr darostwng a gorchfygu llygredigaeth cahn 
dyn, a dwyn dyn i ymdrechu diogelu a meithrin 
grasaii hanfodol crefydd. Cofier fod crefydd yn 
betb a fwriada y nef i ddylanwadu ar y galon, a 
dwyn dyn mewn bucbedd i gydffurfio ag ewyllys 
yr Arglwydd — bod a fyno bi yn uniongyrcbol a'n 



69 



holl ymdriniaethau a'n gilydd, ac a holl achosion 
by wyd. Nid oes gan un dyn fwy o grefydd na 'r 
hyn a weithia efe allan yn ei fuchedd. Nid 
gwaith y Sabboth yn unig yw crefydda, ond 
gwaith pob dydd arall o'r wytbnos hefyd. Nid 
ydym i ystyried ein cyflawniadau crefyddol ar y 
Sabboth er mwyn y Sabboth yn unig, ond hefyd 
er ein cyfarwyddo a'n hymgeleddu trwy holl 
ddyddiau ereill yr wythnos* Nid yw y Sabboth 
ond un diwrnod; mae dyddiau yr wythnos yn 
chwech. Ni all ein dy Ian wad ar y Sabboth yn 
unig wneuthur ond ychydig er diwygio ein cyd- 
ddynion, mewn cymhariaeth i'r hyn a allwn 
wneuthur ar y chwech diwrnod ereill. 

Er gwneuthur yr hyn sydd genyf yma mewn 
golwg yn fwy eglur, ac fel y caffo argraph dwys- 
ach ar feddwl y darllenydd, dyfynaf ychydig o 
linellau ar y mater dan sylw o eiddo y Parch. 
Henry Ward Beecher; — "Mae anffyddiaeth y 
pum mlynedd ar hugain diweddaf wedi ceisio 
gwanhau crefydd, trwy ei hysgaru oddiwrth ym- 
arferiadau cyffredin bywyd, a'i chodi gymaint 
uwchlaw dull arferol dynion o fyw, fel y mae 
gystal iddynt fod hebddi. Yr hyn a honir yw, 
fod crefydd yn beth rhy gysegredig i fod yn 
ddefnyddiol gyda phethau cynredin. Uwchben 
drws yr Addoldy ysgrifena dynion, ' Crefydd y w 
crefydd;' ac uwchben y masnachdy, 'Masnach 
y w masnach/ Dywed yv Addoldy wrth fasnach, 



70 

'Paid di a dyfod yma;' a dywed masnach wrth 
grefydd, 'Paid dithau a dyfod ynia.' 

"Mae dynion yn gwrthod i gyfraith y nef ymyr- 
aeth a masnach fel gwaith anniherthynasol iddi. 
Ond pan ddelo y Sabboth, dywedant, ' Cawsora 
ddigon ar fasnaeh trwy yr holl wythnos ; yn awr 
gadewch i ni gael yr efengyl fendigedig.' 

" A rbaid i'r gweinidog gyfyngu ei hun i ' Grist, 
a hwnw wedi ei groeshoelio.' Rhaid iddo beidio 
dywedyd un gair am i gariad at Dduw a dyn 
gael ei ddangos yn inhob ymdriniaeth a masnach, 
oblegyd yr efengyl ddylai efe bregethu. Rhaid 
iddo beidio cynghori pobl i fod yn gymbedrol, 
oblegid yr efengyl ddylai efe bregethu. Rhaid 
iddo beidio pregetlru cyfiawnder, purdeb, a dyn- 
oliaeth, oblegyd yr efengyl ddylai efe bregethu." 

Ni ellir dysgwyl trefn na gwir lwyddiant niewn 
cymdeithas nes delo y cyffredin i gofio a gweithio 
allan egwyddorion mawrion crefydd yn holl orch- 
wylion a galwedigaeth.au bywyd, yn yr wythnos, 
yn gystal ag mewn cyflawniadau crefyddol ar y 
Sabboth. Gwnelai ystyriaeth priodol o hyn atal 
llygredigaeth, a thwyll, ac felly effeithio newidiad 
bendigedig yn nghyfhvr ein gwlad. Mae ymar- 
feriadau crefydd wyr yn dylanwadu yn 11a wer 
mwy grymus nac y gwna eu geiriau, Llefara y 
Gair dwyfol mewn iaith gref iawD yn erbyn y 
drygau a nodwyd, ac yn erbyn anystyriaeth a 
rhyfyg. " herwydd bod digofaint, gochel rhag 



71 



iddo dy gymeryd di ymaith a'i ddyrnod," Job 
xxxvi. 18. "Wele, gorwynt yr Arglwydd yn 
myned allan mewn digter, corwynt parhaus ; ar 
ben annuwiolion yr erys," Jer. xxx. 23. 

Edrychwn ar y cam mawr a wna miloedd a'u 
cyfansoddiadau, eu iechyd, a'u cynieriadauj trwy 
gweryla ac ymladd. Gwrandawn ar wrthgiiiwr, 
neu ry w un yn cael ei ddwyn ato ei hun am y 
waith gyntaf, cawn fod ei feddwl mewn gwasgfa 
a chaledL Ond deuwn i ymyl ambell ddyn an- 
nuwiol pan yn marw, a'i gydwybod wedi deffroi 
ychydig, Mae yr ymadreddion cryfaf yn rhy 
weinion i osod allan y filfed ran o'r dychryn a 
leinw ei fynwes wrth edrycb yn ol ar fywyd o 
angof o Dduw, anufydd-dod i'w orchymynion 
santaidd, diofalwch am ei nnig enaid, yr hwn 
sydd yn fwy ei werth na 'r holl fyd j a'i wrthod- 
iad o'r Iachawdwr mawr, yr hwn, yn y modd 
taeraf, a gynygiwyd iddo yn yr erengyl. Dy- 
wedai Paul, " Yr ydym ni yn genhadau dros 
Grist, megys pe byddai Duw yn deisyf arnoch 
trwom ni : yr ydym yn erfyn dros Grist, Cym- 
moder chwi a Duw," 2 Cor. v. 20. Ehwygir 
ei fynwes wrth go no am byn, pan " na byddo ab- 
erth dros becbodau wedi ei adael mwyacb," ac na 
byddo gobaitb i gynal yr ysbryd crynedig ; " eitbr 
rhyw ddysgwyl ofnadwy am farnedigaetb, ac 
angerdd tan, yr hwn a ddifa y gwrthwynebwyr," 
Heb. x. 26, 27, Bydd miloedd, pan yn syrthio i 



72 

drueni, yn synu wrth feddwl am en hynfydrwydd 
yn " caru y tywyllwch yn fwy na J r goleuni," ac 
yn " dewis angeu o flaen bywyd ; " " Os gwat- 
warwr fyddi, tydi dy linn a'i dygi," 

2. Tn cefnogi yn ffordd rhinwedd. Mae bod 
yn rhinweddol nid yn nnig yn ddyledsicydd, ond 
yn /ramtf fawr. Mae rhinwedd yn wobr iddi ei 
bun. Mae rbai wedi dwyn "pwys y dydd a'r 
gwres" gyda gwaith Duw, a i( dyoddef adfyd" 
gyda 'i bobl ; ond gwnelai en Meistr grasol iddynt 
" orfoleddu mewn gorthrymderau." Mae efe yn 
Feistr tyner, a gofalus am ei weithwyr ffyddlon. 
"Efe a edwyn ein defnyddni; cofia mai llwch 
ydym." Mae ei waith yn anrhydeddus ac yn 
byfryd. Nid yw " yn angbofio gwaith a llafurus 
gariad" ei eiddo, Heb. vi. 10. Ni chaiff " prof- 
edigaetb ond nn ddynol, ymaflyd ynddynt; ac 
efe a wna gyda'r demtasiwn ddiangfa hefyd, fel 
y gallont ei ddwyn, 1 Cor. x. 13. Dywed wrth- 
ynt, " Byddwcb sicr, a diymod, a helaethion yn 
ngwaith yr Arglwydd yn wastadol; a chwi yn 
gwybod nad yw eicb llafar cbwi yn ofer yn yr 
Arglwydd," 1 Cor. xv. 58. " Bydd ffyddlon byd 
angeu, ac mi a roddaf i ti goron y bywyd." 

Mae Duw wedi bod mor dda at ei bobl, fel y 
mae ei wasanaethwyr yn teimlo yr ymddiried 
mwyaf ynddo ; " Duw sydd noddfa a nerth i ni, 
cymortb hawdd ei gael mewn cyfyngder. Am 
byny nid ofnwn pe symudai'r ddaear, a pbe 



73 

treiglid y mynyddoedd i ganol y mor : er rliuo a 
therfysgu o'i ddyfroedd, er crynu o'r mynyddoedd 
gan ei ymchwydd ef," Sal. xlvi. 1—3. "Er i'r 
ffigysbren na flodeuo, ac na byddo ffrwyth ar y 
gwinwydd ; gwaith yr olewydd a balla, a'r meus- 
ydd ni roddant fwyd; torir ymaith. y praidd o'r 
gorlan, ac ni bydd eidion yn eu beudai : eto mi a 
lawenychaf yn yr Arglwydd ; byddaf hyfryd yn 
Nuw fy iachawdwriaeth," Hab. iii. 17, 18. Pen- 
derfynai yr Apostoliona'r cristionogion cyntefig, 
ei wasanaethu ar berygl colli eu bywydau, ac 
"ni charent euheinioes hyd angeu," Dat. xli. 11. 
Yn ffordd santeiddrwydd ceir mynwes dawel a 
chy suras ; rhydd Duw ynddi " lawenydd mwy 
na'r amser yr amlhaodd yd a gwin" y rhai 
annuwiol. Priodol iawn y dywedai Solomon, 
"Penaf peth yw doethineb (crefydd) — Gwertli- 
fawrocach yw hi na gemau ; nid oes dim dy munol 
cyffelyb iddi." " Os doeth fyddi, doeth fyddi i 
ti dy hun." Ddarllenydd, deffro; a chymer 
afael yn y bywyd tragywyddol. 
* 

! fy enaid, chwilia 'n fanol 
At ba beth y mae dy fryd \ 

Yna gofyn, A wna bwnw 
Les i ti mewn bytbol fyd ? 

Os na ddeil pan drengo natur, 
Khyw betb gwell cais yn ei le ; 

Dewis Grist a gorphwys arno, 
Digon fydd holl oesau'r ne'. 



74 



PERYGLON NEILLDUOL POBL IEUAINC. 

" Edryclied dy lygaid yn uniawn ; ac edryched dy am- 
rantau yn uniawn o'th flaen. Ystyria lwybr dy draed : 
a threfher dy holl ffyrdd yn uniawn. Xa thro ar y 
11a w ddehau nac ar y 11a w aswy ; symud dy droed oddi 
wrth ddrygioni," Diar. iv. 25 — 7. 

Dengys ein Llywydd tyner ofal mawr am bob 
ereadur byw : am anifeiliaid y maes, pysgod y 
mor, ac ehediaid yr awyr, ac hyd yn nod y pryfed 
man a ymlusgant yn y llwch. " Egyr ei law, a 
diwalla bob peth byw a'i ewyllys da. n Ond gan 
fod dynolryw yn ddosparth nwch yn nghlorian 
bodolaeth, mae yn gofalu yn neillduol iawn am y 
rhai hyn — am bob dosparth o honynt ; yn mhob 
oes ac yn mhob hinsawdd. Er y dengys ofal 
tadol am bawb o denln dyn, amlyga ofal nodedig 
am bobl ieuainc; yr hyn a brofa eu bod yn werth- 
fawr yn ei olwg, ei fod yn dymuno yn dda iddynt, 
ac yn awyddus am iddynt fod yn ddedwydd yn 
awr ac am byth. Gallwn weled hyn, nid yn unig 
yn ei waith yn eu diogelu, yn rhoddi cynyrchion 
y ddaear at eu gwasanaeth, yn mysg y rhai y 
mae prydferthion fyrdd er eu difyru a'u denu i 
feddwl yn barchus am dano, ond hefyd yn ei 
waith yn gosod yn eglur o'u blaen y peryglon y 
maent yn agored iddynt, fel y gallont eu gochel- 
yd; a'r rhinweddau y dylent ymdrechu eu diogelu 



75 

a'u mheithrin er cael cydwybod dawel, a rnynwes 
gysurus. 

Gwrandewch, ieuenctyd, lais ein Duw, 
Ac wrth ei air ymdrechwch fyv ; 
Gwna fFordd ei air eich L\ w ys chwi, 
I'r nefoedd ogoneddus firp. 

Gan eu bod yn fodan rhesymol, mae yn en trin 
fel y cyfry w ; yn eu hannerch fel creaduriaid yn 
berchen rheswm ; yr hwn y mae angen iddynt ei 
weithredu. Mae manylwch y cyfarwyddiadau 
cynwysedig yn yr adnodau sydd ofiaeny llinellau 
hyn, yn awgrymu fod llawer o bethau wrth 
ymylau eu ffordd trwy byd, ag y mae perygl 
iddynt dynu eu sylw. Mae ffosydd dyfnion, ar y 
naill law, a chlogwyni erchyll ar y Hall ; byddai 
myned i'r blaenaf, neu syrthio dros yr olaf. yn 
niweidiol, os nid yn angeuol. Caredigrwydd 
mawr yn ein Duw da yw rhoddi meibion a merch- 
ed ar eu gocheliad rhagddynt. Mae yn llawer 
hawddach cadw rbag drwg, nac ymddadrus o'i 
afaelion. Mae ambell gwymp yn nechreu yr oes, 
wedi peri poen i rai trwy eu boll fywyd. 

Gan byny, mae yr Hollwybodol Dduw, yr bwn 
Sydd yn gweled y diwedd o'r deebreuad, ac yn 
gweled pob petb fel y mae, yn rhoddi cyfarwydd- 
iadau manol a phwrpasol i ni, ac yn galw sylw 
neillduol atynt, "Edryched dy lygaid yn uniawn: 
ac edryched dy amrantau yn union o'th flaen." 



76 

Cadw dy olwg at y nod y dylit gyrchu ato. 
Meddwl yn ddifrifol am amcan mawr bywyd ; 
paid a goddef i dy sylw gael ei droi oddiwrtho at 
bethau ereill — at bethau anmherthynasol, nes dy 
droi o'th ffordd, Gweli lawer o bethau dengar 
yr olwg arnynt ; ond gochel gymeiyd dy dwyllo 
ganddynt. " Ystyria lwybr dy draed ; " ym- 
drecha ddeall pa fodd y dylit rodio — pa fodd y 
dylit weithredu, " A threfna dy holl ffyrdd yn 
uniawn." Gochel wyro oddiar flPordd dyled- 
swydd ; paid a throi i un tu. Gofala fod pob cam 
a roddech, yn dy ddwyn yn nes at dy nod. Neu, 
gofala fod dy holl weithrediadau yn tueddu i ddi- 
ogelu dybenion mawrion dy fodolaeth. " Symnd 
dy droed oddiwrth ddrygioni ; " paid a chellwair 
a phrofedigaethau, a gochel ymollwng i bechod. 
Teilynga y cynghorion dwysion hyn sylw pawb, 
ond yn enwedig ieuenctyd. Sylwn yn awr ar rai o 

BERYGLON POBL IEUAINC. 

1. Mae y natur ddynol,fel y mae dan y cwymp, 
yn llygredig. Nid yw yn awr yr hyn oedd yn ei 
chreadigaeth. Bu yn bur, ar ddelw Duw; ond 
yn awr mae yn ddirywiedig: mae dyn heb "fan 
glan na chyfan arno." Dywed Paul, yr hwn a 
ddysgasid gan Ysbryd Duw i adnabod ei galon, 
" Mi a wn nad oes ynof fi, hyny yw yn fy nghnawd 
i, ddim da yn trigo." A dywed yr Hollwybodol 
ei hun, fod " meddylfryd calon dyn yn unig yn 



77 

ddrygionus bob amser." Teimla pob cristion ys- 
tyriol fod ynddo " galon ddrwg angbrediniaetb, 
yn ymadael oddiwrtb yDuw byw." O berwydd 
y llygredigaetb nertbol bwn, mae meibion a mer- 
cbed ieuainc mewn perygl mawr a gwastadol, i 
gael eu tynu oddiar lwybr diogel a byfryd dyled- 
swydd. 

(1.) Mae y Uygredigaeth hivn yn dnvyadl. Nid 
rbyw nycbdod wedi ymaflyd mewn rhy w ran o 
ddyn ydyw; mae wedi dylanwadu ar yr enaid yn 
ei holl gyneddfau, Mae dealt dyn "wedi tywyllu, 
ac mae wedi ymddieithrio oddiwrth fucbedd 
Dduw, trwy yr anwybodaetb sydd ynddo, trwy 
ddallineb ei galon," Epbes. iy, 18. Mae y serch 
wedimyned yn gnawdol a daearol, felymae "yn 
cam melus-cbwant yn fwy nac yn earn Duw." 
Mae yr eivyllys yn gyndyn, fel y mae dyn yn 
"gwrtbod dycbwelyd;" "ni fyn ddyfod" at Grist 
"fel y caffo fywyd." Mae y gydivybod yn gysg- 
lyd a marwaidd ; gadawa ddyn i " gyflawni pob 
pecbod yn un cbwant." Mae dyn wedi myned 
yn esgeulus, nid yw yn dal petbau Duw yn ei 
gofj ond ymddyga atynt fel petbau dyeitbr — 
pethau nad oes a fyno efe a bwynt. 

(2.) Mae yn hen iaivn. Mae afiecbyd corpboroi, 
os caiff amser i ledu trwy yr aelodau, ac yn enwe- 
dig y rbanau mewnol, yn myned yn beryglus, ac 
anbawdd iawn ei symud. Mae pecbod wedi cael 
oesau lawer i wenwyno dynoliaetb j ac mae llyg- 

H 



78 

redigaeth pob oes yn clrwanegu at natur ysol 
pechod. Mae pechod yn glefyd cenedlaethol : 
niae wedi hir fyw yn nheulu dyn. 

(3.) Mae yn glefyd eyndyn iaivn. Mae ei fod 
yn hen yn ei wneuthur felly, Perthyna i gorph 
dyn rai elefydau anhawdd iawn i'w gorchfygu ; 
ac mae rhai yn anfeddyginiaethol. Mae pechod 
yn glefyd nad all dyfais, medrusrwydd, nac ym- 
drech dynol ei drechu, Deil ei afael yn ei ys- 
glyfaeth yn wyneb oerder gauaf siomedigaethau, 
croesau, cystuddiau, a barnedigaethau ; nid ymedy 
er tynerwch a phrydferthwch gwanwyn dymnn- 
ol, na gwres haf ieehyd a llwyddiant. Er i 
" gnawd a chalon ballu," yn nyddiau blinion hen- 
aint, ceir fod pechod yn aros yn gryf a by wiog. 

Nid rhyfedd gan hyny fod ein Tad tyuer, yn 
rhybuddio ieuenctyd mor fynych a manol i ofaln 
am eu camran trwy y byd. O herwydd pa beth 
bynag fyddo eu galwedigaeth, pa le bynag y 
byddont, gartref neu oddieartref, wrthynt eu hun- 
ain neu mewn cyfeillaeh, dygant o'u mewn lygred- 
igaeth ag sydd yn eu rhoddi yn agored i ymosod- 
iadau y gelyn : maent fel y mae defnydd cyneuol 
yn barod i dan. Nid yr un nwyd lygredig sydd 
yn meistroli ac yn tori allan yn mhawb. Ym- 
dreched meibion a merched ieuainc adnabod eu 
hunain, er gwybod pa " bechod sydd fwyaf parod 
i'w hamgylchu," a darostwng cynhyrfiadau cyn- 
taf llygredd yn eu calonau. Cynydda a lleda os 



79 



caiff ei ffordd. Rhydd gwahanol amgylchiadau 
fantais iddynt adnabod drwg eu calonau, ac i 
weled yn mlia ffordd y mae yn fwyaf tebyg i dori 
allan. Ond sylwi ar hyn bydd genym fantais 
werthfawr i'w wrthwynebu. 

Dyfeisiodd dynion lawer dull i orchfygu llyg- 
redd, and maent wedi troi allan yn aneffeithiol. 
Nid yw ymprydiau a phenydau eglwys Rhufain, 
wedi ateb y dyben. Dychymyga Pabyddion 
nychu llygredd trwy- ymneillduo o fysg dynion, i 
fynachlogydd a gwyryfdai. Ymgadwant o gyfeill- 
ach y werin, nid ymyrant ag anhawsderau mas- 
nach a gwahanol alwedigaethau ereill. Mewn 
modd angbaredig ac annbeg gadawant y rbanau 
ereill o'r teulu dynol i fyned trwy bob caledwaith, 
nid yn unig er cynal eu hunain, ond befyd er 
cynal y segurwyr hyn. Ond cawn fod llygredd 
yn by w yno, ac weithiau yn tori allan fel mynydd 
tanllyd a fyddo wedi bod yn bir yn llonydd. 

Ond, er hyn, na ddigalonwn: "yr hyn sydd 
anmhosibl gyda dynion, sydd bosibl gyda Duw." 
Mae efe wedi anfon ei Fab i'r byd. Trwy ei 
farwolaeth mae wedi agor ffordd i'r Ysbryd Glan 
ddyfod i " gymeryd o'i eiddo" — i adnewyddu ein 
natur; i gynhyrfu dyn i godi yn ei erbyn ei hun; 
i ymdrechu yn erbyn pechod, trwy nerth gras, 
nes ei Iwyr orchfygu. Ieuenctyd anwyl, ystyr- 
iwch nerth eich llygredd, ac ymbiliwch am gym- 
orth dwyfol i'w farweiddio a'i drechu. Mae 



80 



genym " Waredwr cryf ; Arglwydd y lluoedd yw 
ei enw." Edrychwch ato am ymgeledd, pwyswch 
arno, a byddwch yn y diwedd yn fuddugoliaethus 
ar eich holl lygredigaethau, 

2. Maent yn cael eu cylchynu gan lawer o brof- 
edigaethau cryfion. Nid ydym yma yn golygu 
cyfyngderau y fath ag a ddyoddefodd y cristion- 
ogion cyntefig, a 11a wer o'n tadau yn y wlad hon 
gynt, a'r cyfryw ag y mae rhai yn ddyoddef yn 
awr, o herwydd eu crefydd. 

Hyderwn na chain neb o ddarllenwyr y llyfr 
hwn eu galw i fyned trwy y cyfryw drallodau. 
Ond golygwn yn awr y profedigaethau ag y mae 
ieuenctyd, yn enwedig, yn gyffredin yn eu cyfar- 
fod o herwydd sefyllfa pethau yn ein gwlad. 
Mae y boblogaeth yn amlhau yn gyflym. Dwg 
hyn feibion a merched yn fynych i gyfarfyddiad 
a'u gilydd, ac ag ereill y rhai nad yw eu cyfeillach 
o un fantais i rinwedd, ond yn hytrach yn anfan- 
tais. Mae cyfleusderau i gael diodydd cryfion, 
yn ami iawn yn mhob ardal boblog. Ystyria 
llawer fod cymeryd gwydraid yn awr ac eilwaith 
o wirod, yn beth anrhydeddus, ac adfywiol i'r 
cyfansoddiad. Barnant hefyd fod llosgi cigar ar 
hyd heolydd yn beth a ddyrchafa ddyn ; a medd- 
yliant fod rhinweddau lawer yn perthyn i'r ar- 
feriad o'r bibell, a'u bod yn cael mwynhad syl- 
weddol iawn wrth ei defnyddio, 

Ehoddir bri mawr hefyd ar wisgoedd gwych- 



81 



ion; a dygir i arferiad ddulliau dyeithr iawn 
gyda'r gwisgoedd newyddion hyn. Mae llawer 
o'n ieuenctyd mor weinion a barnu na chant eu 
hystyried yn weddus eu golwg yn mysg cynnull- 
eidfa heb ddilyn y cyfryw ddulliau. Ac, er galar, 
mae ambell un mor ysgafn a gwan, a bychanu 
rhai cryfach eu penau nac ef ei hun am beidio 
dilyn yr arferion gwaelion hyn, Wrth y cyfryw 
dywedwn, Byddwch yn dawel, gyfeillion anwyl, 
gwna gweddeidd-dra ddiogelu parch i chwi gyda'r 
call a'r pwyllog yn mhob man, a phob amser. 

Dywedai yr enwog Baxter, " Nid yw y cristion 
cryfaf yn ddiogel yn mysg achlysuron i bechod, 
Ychydig y w rhif y rhai a ddinystrir gan ddrygau 
mawrion. Y rhai a ymddangosant ynfychain, ac a 
ymlusgant i'r meddwl heb achlysuru un braw, 
ac felly a gant fantais i gymeryd meddiant o'r 
galon heb ddeffroi y gydwybod, yw rhai mwyaf 
peryglus." Ieuenctyd, ystyriwch hyn. Mae "y 
llwynogod ieuainc yn difa'r egin grawn" yn 
mhob oes a gwlad. Ymgedwch o le y brofedig- 
aeth — rhag pob achlysur i bechod — rhag y pethau 
a weloch yn niweidio ac yn dinystrio ereill o J ch 
cylch. Gochelwch hyderu yn eich grym eich 
hunain, eich doethineb, a'ch dull cyffredin. 

Gall llygredigaeth fod yn y galon, weithiau, fel 
tan dan ludw, oddiwrth yr hwn nid oes dim mwg 
i'w weled, nac fawr gwres i'w deimlo ; ac eto gall 
fod yno ddigon o dan i losgi dinas. Tybia can- 



82 

noedd nad oes yn en calonau hwy, braidd, ddim 
drwg ; meddyliant yn uchel am danynt eu hun- 
ain. Nid oes ganddynt un dychymyg am y 
dyfhder o ddiygioui a orwedd yn eu mynwesau, 
yr hwn, ddim ond iddo gael achlysur manteisiol, 
a d)*r allan er syndod i bawb o amgylch, ac, 
efallai, er syndod mwy i'r dynion hyn en hunain. 
Pan wylai y prophwyd Eliseus wrth ymddy- 
ddan a Hazael, ac y dywedodd wrtho am j 
" drwg a wnelai efe i feibion Israel," sef, " llosgi 
eu hamddinynfaoedd a than, lladd eu gwyr ieu- 
ainc a'r cleddyf, pwyo eu plant, a rhwygo eu 
gwragedd beichiogion. Hazael a ddywedodd, 
Pa betb ! Ai ci yw dy was fel y gwnelai efe y 
mawr betb hyn?" 2 Bren. viii. 12, 13. Arswydai 
wrth glywed y prophwyd yn dywedyd y cyfryw 
beth. Nid allai letya y meddwl y buasai efe 
yn ymddwyn fel hyn yn fwy tebyg i fwystfil 
rheibus nac i greadur rhesymol. Ond daeth 
y dyn hwn, wedi iddo gael ei wneuthur yn 
frenin ar Syria, yn alluog i gyflawni yr holl 
erchylldra hwn ! Mae cannoedd wedi hyny, yn 
icyneb profedigaeth, wedi ymddwyn yn wahanol 
i'w bwriadau yn yr amser blaenorol. Teimlai Pedr 
yn benderfynol i fod yn ffyddlon hyd angeu dros 
ei Athraw bendigedig, pan yn dywedyd "Pe gor- 
fyddai i mi farw gyda thi, ni'th wadaf ddim," 
ond yn wyneb profedigaeth fechan, eiliodd ei 
holl ddewrder, ac aeth ei galon fel dwfr. 



83 

Gwyr Satan yn dda na lwydda yr un brofed- 
igaeth gyda phawb. Ymdrecha hudo y diddysg 
i orwedd yn dawel mewn segurdod; a Uwydda 
gyda miloedd yn ei amcan nes y maent yn 
pydru mewn diogi, esgeulusdra, a llygredigaeth. 
Gwna a alio i gynhyrfu y dysgedig, y doniol, a'r 
dylanwadol, i ymchwyddo mewn balchder. Dyn 
poeth a chynes ei dymer, gwna ei oreu i'w gyn- 
hyrfu i eithafion anmhriodol. Dywed y Parch. 
Henry Ward Beecher, " Mae dyn mewn nwydau 
poethion, fel canwyll mewn canwyllbren poeth, 
yr hon sydd yn llosgi mewn un pen, ac yn toddi 
yn y Hall." Nid rhyfedd i'n Iachawdwr caredig 
ddy wedyd wrth ei ddysgyblon, " Yr hyn yr wyf 
yn ei ddywedyd wrthych chwi, yr wyf yn ei 
ddywedyd wrth bawb, Gwyliwch." Mewn trefn 
i ni allu byw i ateb dyben da, ymbartown oil i 
gyfarfod a phrofedigaethau, a phenderfynwn fyw 
ar dir crefydd. 

Nid yw ein Duw doeth yn gweled yn briodol 
ein cysgodi rhag pob awel a thymestl, na'n diog- 
elu rhag pob cyfyngder. Mae yn rhoddi cyfleus- 
dra i ni weithredu grasau hanfodol crefydd, er 
mwyn eu cryf hau, dangos pa beth a allant ei ddal 
a'i wneuthur. Ewyllysia ein gwneuthur yn ged- 
yrn a sefydlog, ac felly goddefa i brofedigaethau 
ymosod arnom, Ond mae yn dyner a thadol iawn 
yn ein rhybuddio cyn eu dyfod, fel y gallom ym° 
barotoi i'w gwrthsefyll a'u gorchfygu. 



84 

Cofiwch, ieuenctyd bywiog a siriol, yr ydych 
yn byw yn y byd "lie mae Satan yn trigo, a 
chanddo lid mawr" at burdeb, a dedwyddwch 
dyn. Mae yn llunio ei brofedigaethau gyda y 
gofal a'r cyfrwysdra mwyaf, i ateb pob oed, pob 
sefyllfa, ac ansawdd a throad pob meddwl. Mae 
yn "cynllwyn" yn ein herbyn. "Nid yw ein 
hymdrech ni yn erbyn gwaed a chnawd, ond yn 
erbyn tywysogaethau, yn erbyn awdurdodau, yn 
erbyn bydol-lywiawdwyr tywyllwch y byd bwn, 
yn erbyn drygau ysbrydol yn y nefolion leoedd," 
Ephes. vi. 12, " Mae eich gwrthwynebwr diafol, 
megys Hew rhuadwy, yn rhodio oddi amgylch, 
gan geisio y neb a alio ei lyncu," 1 Pedr v. 8. 
Gan hyny " Gwisgwcb holl arfogaeth Duw, fel y 
galloch sefyll " yn fuddugol yn ei erbyn. Gwel 
Ephes. vi. 11—18. 

Pan ymgynygio rhyw beth dyeithr, amheus yn 
ei natur, sefwch ar eicb gwyliadwriaeth, a gofyn- 
wch cyn ei roesawi, A ydyw y peth a gynygir 
i'm sylw yn briodol ynddo ei kun f Os ydyw 
felly, A ydyw yn briodol i mif A ydyw yn 
gweddu i rni yn awrf Yn mhob amgylchiad 
dyrus, ystyriwcb yn ddifrifol y pwys o "ym- 
nerthu yn yr Arglwydd, ac yn nghadernid ei allu 
ef»" Try llawer hen gristion at ei Dduw da, a 
dywed, " Fy nghymorth fuost ; na ad fi, ac na 
wrthod fi, O Dduw fy iachawdwriaeth," Sal. 
xxvii. 9. 



85 

3. Mae Jlawer o'r profedigaethau hyn, yn hudol- 
iaethus zawn, ac yn ymddangos yn hollol ddiniwed. 
Dichon na bydd yr hyn a gynygir i'r meddwl, 
ynddo ei hunan, yn bechadurus, Ond wedi cy- 
meryd un cam tua'r ymyl, bydd yn hawddach 
cymeryd un arall. Mae llawer, trwy fyned i 
ymyl y ffordd, wedi myned drosodd, a dryllio eu 
hesgyrn. Gocheler pob lie peryglus, a chyfeillach 
lygredig. Trwy esgeuluso, hyn, cafodd miloedd 
archollion na iachawyd yn hollol tra buont ar y 
ddaear. 

Mae gwychder a chyfoeth bydol yn bethau 
dengar a hudoliaethus iawn. Gallai dyn feddwl 
y byddai y pethau hyn yn fanteisiol neillduol 
iddo i fod yn ddefnyddiol yn mysg ei gyd- 
ddynion. Hudir amrywiol, yn fynych, er eu 
cyrhaedd, i arferyd moddion anmhriodol a gwael- 
ion. Gwelwn rai a fagwyd yn mysg Anghyd- 
ffurfwyr, yn mysg y rhai y cawsant agos yr holl 
wybodaeth am grefydd ag a feddant ; yn nghyfeill- 
ach y rhai y teimlasant raddau o'i grym; trwy y 
rhai y cawsant fanteision dysgeidiaeth ; a chy- 
fleusdra i gyrhaedd ychydig o gyfoeth a dylanwad, 
o ganlyniad yn cael eu codi i swyddi o anrhy- 
dedd ac elw mewn trefi, dinasoedd, a Senedd ein 
teyrnas. Er clod i'w penau a'u calonau, mae rhai 
o'r cyfry w wedi glynu wrth eu hegwyddorion cyn- 
tefig, a'r en wad crefyddol a ofalai am danynt pan 
yn cychwyn yn y byd, ac a ddysgasant iddynt "yr 



86 

egwyddorion sydd yn dechreu rhai yn Nghrist*" 
Maent yn parhau i deinilo yn gysurus yn eglwysi 
eu tadau, yn mysg eu hen gyfeillion gyda y rhai 
gynt "y cerddasant i dy Dduw, mewn sain 
can a moliant, fel tyrfa yn cadw gwyl," Sal. xlii. 
4. Meddant radd o ysbryd Moses. Edrychant ar 
bethau yn yr un modd, a " dewisant oddef adfyd" 
— anfanteision bydol, os bydd raid, gyda'r Ang- 
hydffurfwyr, yn hytrach na thori eu perthynas 
a'r enwad ymneillduol y perthynant iddo, a thrwy 
hyny fwrw gradd o anfri arno, a'i wanhau, heb un 
rheswm dros ymadael ond diogelu gwenau ychy- 
dig o gyfoethogion a ddichon fod yn eu hymyl, 

Ond y molly nga ereill i'r brofedigaeth, ac felly 
dangosant ddiffyg ystyriaeth o gyfiawnder, a gofal 
am gy son deb. Yr Upstarts hyn, mewn gwirion- 
edd, sydd yn cael lleiaf o dawelwch yn eu myn- 
wesau, a lleiaf o wir barch yn mysg pobl synwyrol, 
y rhai y mae eu barn o ryw werth, ac felly tal 
tlawd iawn a gant, wedi y cwbl, am newid eu lie 
a'u pobl, ac aberthu eu hegwyddorion. Sorod 
cymdeithas yw y rhai hyn, nid oes fawr achos 
galaru am eu colli, nac achos llawenhau am eu 
cael. Maent yn annhebyg iawn i'r Puritaniaid 
dewrion gynt, y rhai, yn amser erledigaeth, a 
ddewisasant ymadael nid yn unig a'u cyfoeth a'u 
mhawredd bydol, ond hefyd a'u holl fywioliaeth- 
au, er mwyn eu hegwyddorion. Blant rhieni cyf- 
oethog yn mysg Anghydffurfwyr — mae llawer o 



87 

honoch yn ein gwlad, peidiwch a diraddio eich 
hunain trwy ymadael a'r enwad crefyddol sydd 
wedi eicli magu a'ch ymgeleddu, a myned i'r 
Eglwys "Wladol, mewn gobaith am fwy o barch a 
rhwysg bydol. Gellir dysgwyl fod ein ieuenctyd, 
erbyn hyn, yn gallach nac y gwnant hyny. Mae 
yn bryd fod enwad cyfoetbog a pbarcbus fel Eg- 
lwys waddoledig Lloegr, yn cynal ei bunan, yn lie 
diraddio Cristionogaeth trwy orfodi pool i gynal 
ffurf o addoliad nad ydynt yn gymeradwyo, nac 
yn derbyn un budd oddiwrtlio. Yn enwedig rhai 
ydynt yn perthyn i enwadau ereill, yn codi en 
haddoldai, yn eu hadgyweirio, ac yn cynal y 
weinidogaeth yn y lleoedd hyn, ar yr egivyddor 
wirfoddol, hehlaio cyfranu miloedd laiver o hunau 
yn fiynyddol at sefydliadau crefyddol a dyngarol, 

Mae y dynion teilwng a gweitbgar hyn, wrtb 
wneutbur felly, yn teimlo dylanwad Cristionog- 
aeth, ac yn mwynliau ei bendithion. Hyny sydd 
yn rhoddi grym iddynt i ymdrechu fel y gwnant. 
Byddai gwneuthur yr un peth yn iechyd a grym 
i ysbrydoedd cyfeillion yr Eglwys Wladol. Mae 
yn syndod na welent hwy, fel y gwel eu cyfeillion 
Ymneillduol, y priodoldeb o ryddhau crefydd 
oddiwrth y llywodraeth. Tra y byddont yn der- 
byn tdl oddiwrth y llywodraeth, rhaid iddynt 
blygu i gymeryd eu llywodraethu, a'u caethiwo 
gan y llywodraeth. Darparodd Duw gyfoeth a 
mawredd can mil rhagorach nac eiddo y byd hwn 



88 

ar gyfer y rhai sydd yn ffyddlon dros ei achos 
mawr. Mae hefyd yn eu cymeryd ato ei hun i 
wlad ag y mae ei hinsawdd yn iachus, ei chyn- 
yrch yn doreithiog ac addas i angen ei phreswyl- 
wyr, y rhai a wisgir a ieuenctyd tragywyddol. 
Gwlad na fachluda ei haul byth." 

Fe wna ei hawyr pur, o hyd, 
Fy whau y galon, lloni 'r bryd ; 
Tywyna Haul Cyfiawnder gwir, 
Bytli dros boll barthau *r hyfryd dir. 

Ac ni bydd cvmwl tmrhyw bryd, 
Yn t'y wylhi nen y nefol fyd ; 
Ceir llewyrch haul, a bythol haf, 
Trwy 'r wlad sydd well, sef nef fy Xaf. 

4. Mae poll ieuainc yn dueddol ifod yn ddiofal 
ac esgeulus, Teimlant eu hunain yn fywiog a 
chryfion ; mae eu hysbrydoedd yn wroL Mae y 
cwbl o'u cylch mewn cyffroad — gwelant lawer 
yn eu hymyl yn esgeulus, clywant lawer o ym- 
ddyddan a duedda i'w gwneuthur hwythau felly. 
Edrychwn o'n hamgylch, a darllenwn hanes 
bywydau personau cyhoeddus, cawn fod y cy- 
ffredinolrwydd o bobl ieuainc yn ddiofal iawn. 
Treuliant lawer o flynyddau mewn oferedd. Pan 
fyddo rhyw gyfaill crefyddol yn rhoddi gair o 
gyngor er eu sobri, dy wed ambell un, " I do not 
care?' "Ni waeth genyf fi," "Mae digon o 
amser eto yn ol," &c. Heb feddwl fawr am eiriau 



89 



pwysig Solomon, " Cofia y geilw Duw di i farn 
am hyn oil." Miloedd, wedi dyfod i ganol oed a 
henaint, a deimlant ing meddwl o herwydd es- 
geulusdra yn more eu hoes. 

Yn y diofalwch hwn a llawer i gellwair a llyg- 
redigaeth, nes ymollwng i "fyw yn ol y cnawd," 
heb geisio dedwyddwch uwch na phorthi eu 
nwydan anifeilaidd. Ceir rhai a wnant fel hyn 
nid yn unig yn mysg paganiaid anwybodus, ond 
hefyd yn mhlith rhai yn by w yn ngoleuni Crist- 
ionogaeth. Hawdd gwybod beth fydd diwedd y 
dosparth hwn, os na wnant arafu a diwygio yn 
fuan. Pa fwyaf a borthir ar nwydan llygredig, 
mwyaf oil a ofynant am gael eu porthi. Nid oes 
digoni arnynt. Mae y rhai sydd yn by w fel hyn, 
yn "gwario arian am yr hyn nid yw fara, a'u 
llafur am yr hyn nid yw yn digoni." " Ymborthi 
ar ludw y maent; mae calon siomedig yn eu 
gwyrdroi." Trueni fod neb yn byw fel hyn, tra 
y gallant gael eu " digoni a brasder ty Dduw, a'u 
diodi ag afon ei hyfrydwch." 

5. Mae mantais fawr gan betJiau presenol a 
gweledig, yn y tymhor hwn, i wneuthur argraph 
ar y meddwl. Ni allai y mab afradlon aros ychy- 
dig am ei ran, ond mynai hi yn fuan. Trwy eu 
hystyried, yn bwyllog a difrifol, y gwna pethau 
ysbrydol ac anweledig argraph ar y meddwl. 
Darllenwn am ryw rai nad oeddynt wedi " der- 
byn yr addewidion, ond o bell eu gweled," ag 

I 



90 

oeddynt, trwy ddylanwad yr ystyriaeth htrn, yn 
li credu, a chyfarch, a chyfaddef mai dyeithriaid 
a phererinion oeddynt ar y ddaear," Heb, xi. 13. 
leuenctyd anwyl, pwylhvch, ystyriwch fod " dull 
y byd hwn yn myned heibio" — edrycbwch i'r 
tu hwnt iddo, ar y daioni gogoneddus a ddarpar- 
odd Buw yn ngolnd ei drugaredd i'r rhai a'i 
hofnant. Mae yr amaethwr, ar ol hau, yn dys- 
gwyl dros fisoedd yn amyneddgar am ei gnwd. 
u Hauwyd golenni i'r cyflawn, a llawenycld i'r 
rhai uniawn o galon," Sal. xcvii. 11. Ymdrech- 
wch wneuthur fel y gwnaeth Moses, yr hwn "a 
3'mwrolodd fel un yn gweled yr anweledig." 
Gwna hyn eich eynorthwyo i fFurfio barn gywir 
am betbau presenol a phethau i ddyfod, a dal 
rhag cael eich dallu a'ch hudo gan olwg ddengar 
a thwyllodrus llawer o bethau amser. Mae 
" golud parhaus" a sylweddol i'w gael. 

6. Hydera ieaenctyd, yn yyffredin, fod amser 
maith o\i blaen. Ond iddynt edrych yehydig o'u 
cylch, gwelant eu bod mewn perygl i gamgy- 
meryd yn hyn : yehydig iawn yn awr sydd yn 
gweled hen ddyddiau. Mae rhan fawr o blant 
dynion yn marw yn eu babandod. Cyfeiria 
an gen ei saethau yn barhaus at y gweddiil. Mae 
y rhesi o hyd yn myned yn deneuach deneuach, 
fel mae yr yehydig a adewir i weled henaint, yn 
yehydig iawn, a rhaid i'r saethau eu cyrhaedd 
kwythau yn fuan. Nid diogel oedi unrhyw beth 



91 

l>wys, yn enwedig mater mawr enaid. Darllen- 
wch hanes Joseph, mab Jacob, Trodd hwn allan 
yn facligen da, " yn ofni Duw ac yn cilio oddiwrth 
ddrygioni." Er i'r llencyn rhagorol hwn, wrth 
weithio allan ei egwyddorion da, ddwyn ei hunan 
i gyfyngder a dirniyg dros ryw amser, daeth yn y 
llwybr liwnw i fod yn Llywydd ar holl wlad yr 
Aipht — ystordy yd y gwledydd yn yr oes hono. 
Mae genym hanes am nn arall o gymeriad gwa- 
hanol, Absalom, mabDafydd. Mab i ddyn da 
ond yn fachgen drwg — bachgen a gamddefnydd- 
iodd dy nerwch ei dad. Tebygol i'w dad ym- 
ddwyn ato ef fel yr ymddygasai at Adoniah, yr 
hwn "nid anfoddlonasai efe yn ei ddyddiau, gan 
ddywedyd, Paham y gwnaethost fel hyn?' J 

1 Bren, i. 6. Trodd hwn allan yn llygredig iawn, 
a chododd yn erbyn ei dad, yr hyn sydd eithafion 
creulondeb. Ond dilynwn ef i weled ei ddiwedd : 
cawn ef yn mhen yehydig yn ngrog wrth goeden 
gerfydd gwallt ei ben ; brathwyd ef yno fel y bu 
farw, ae yna taflwyd ei gel ain ef ar y ddaear, 
gyda dirmyg, a bwriwyd carnedd o gerig ami. 
" Yr hyn a hauo dyn, hyny hefyd a fed efe." 

Geilw hyn oil ar ieuenctyd i ymaflyd, o ddifrif, 
yn ngwaith mawr bywyd, yn dymhorol ac yn 
ysbrydol. Mae gwybodaeth, rhinwedd, a chre- 
fydd, yn gofyn ac yn teilyngu sylw dioed* Cawn 
fod agos pawb ag a fu yn enwog fel gwladgar- 
wyr, mewn celfyddydau, ac yn enwedig yn y 



92 



weinidogaeth efengylaidd, wedi deffroi yn more 
eu hoes. Rhai felly oedd Watts, Doddridge, 
Matthew Henry, a 11a wer o'n duwinyddion diw- 
eddarach. Y bore yw y rhan oreu o'r dydd ; 
tymhor ieuenctyd yw y rhan oreu o einioes. Yr 
oedd ein Gwaredwr bendigedig yn enwog yn 
more ei oes. 

Cyn dechreu ar unrhyw beth o bwys, gofyn- 
wch, A ydyw hyn yn ol meddwl Duw ? A ydyw 
yn debyg o derfynu yn dda? Ymofynwch yn 
fanol beth y w eich rhan dragywyddol yn debyg 
o fod. " Yr hwn y mae y Mab ganddo, y mae 
ganddo fywyd; yr hwn nid yw ganddo Fab 
Duw, ni wel fywyd, eithr y mae digofaint Duw 
yn aros arno ef." Ffowch i gymeryd gafael yn 
y gobaith a esyd yr efengyl o'ch blaen. 

Caffed crefydd Crist eich sylw difrifol. Der- 
byniwch y Rhodd werthfawr yr hon y mae 
Brenin breninoedd yn gynyg, sef ei Anwyl Fab. 
Ond derbyn y Mab, byddwch yn gyfoethog a 
dedwydd byth. Yr oedd mab a gwas mewn 
teulu, mewn man, y mab yn cael ei ddysgyblu yn 
yn llym, a'r gwas yn cael ei ffordd. Blinai y 
mab yn fynych dan y ddysgyblaeth. Aeth y 
gwas rhagddo yn ffordd pechod, ac yn mhen 
ychydig i'r crogbren. Ni welai y mab werth y 
ddysgyblaeth, nes iddo weled diwedd gwarthus 
y gwas. Edrychwch o'ch blaen, a myfyriwch 
lawer ar dragy wyddoldeb — ar gyflwr dinewid y tu 



93 

arall i angeu. Ond edrych ar bleserau cnawdol 
yn ngoleu dysglaer dydd y farn, gwelwch mai 
ynfydrwydd yw eu dilyn ) ond teimlir fod crefydd 
yn sylwedd a bery. 

Ie'nctyd anwyl, rhoddweh syhv, 

Dwys ystyriwch oil yn awr; 
Nef neii uffern sy'n eich aros 

Yn y trag'wyddoldeb mawr ; 
Gwlad o wae, neu ynte gwynfyd — 

Gwae nen wynfyd bery byth I 
Am eich bywyd fiwch at Iesu, 

Dan ei gysgod gwnewch eicb nyth. 



CYFAKWYDDIADAU CYFFKEDINOL I BOBL 
IEUAINC. 

"Rhodiwch yn weddus, megys wrth liw dydd," 
Rhuf. xiii. 13. 

Teilynga y cyngor bwn sylw neillduol pob oed, 
ond yn enwedig y rhai y cyfeiriwn ef atynt. Mae 
Awdwr natur wedi eu cynysgaeddu a chymwys- 
derau meddyliol i ddeall eu dyledswydd, ac yn 
nghanol manteision yr oes hon, gofynir a dys- 
gwylir i'n meibion a'n mercbed ieuainc "rodio 
fel plant y goleuni ,, — "rhodio yn weddus, megys 
wrth liw dydd," rbodio fel rhai yn deall eu dy- 
ledswydd, a'r priodoldeb o'i chynawni. Cyfar- 



94 

wyddo y dosparth dan sylw i wneuthur hyn yw 
ein hancan yn y sylwadau eanlynol. 

I^Byddwch yn ofalus yn y dewisiad o 
gydymeithion. 

Mae dyn yn greadur cymdeithasgar. Mae yn 
alhiog i dderbyn a chyfranu dedwyddwch. Mae 
tuedd cryf mewn ieuenctyd i ffurfio cyfeillach. 
Rhuthra rhai i'r cysylltiadan pwysicaf mewn 
niodd hollol esgenlus, heb feddwl ond ychydig 
am y dy Ian wad mae cydymeithion yn gael ar eu 
gilydd, er da neu er drwg, yn ol eu cymeriadau. 
Trwy ddiofalweh am hyn mae llawer gwr ieuanc 
gobeithiol, a liawer merch ieuanc brydferth a 
serchiadol, wedi dinystrio eu cymeriadau a'u 
cysur dros eu boll fywyd. Syrtbiasant i wartb a 
thlodi ; rbwygasant galonau rhieni tyner, a dyg- 
asant eu penwyni i'r bedd mewn galar. Bywed- 
odd un dyn dysgedig a cbrefyddol iawn, iddo un 
hwyr uno mewn cyfeillach a rhai personau di- 
grefydd. Iddo, wedi myned adref, fyned i'w 
ystafell fel arferol, a phlygu i weddio. Ond i'w 
gydwybod ddenroi a'i gyhuddo o golli ei le. 
Teimlai fel pe buasai Duw yn ei yru o'i wydd, ac 
mai nid heb edifeirwch a galar dwys dros gryn 
amser y cafodd dawelwch yn ei fynwes ! Y 
Barnwr Butler, pan yn nghyfeillach un ar bym- 
theg o wyr ieuainc, wrth eu rhybuddio rhag cy- 
meryd eu hudo o ffordd dyledswydd gan esampl 
na pherswadiad cyfeillion, a ddywedodd, "Pe 



95 



buaswn i, pan yn fachgen, yn gwrando ar gyngor 
rhai a alwent eu hunain yn gyfeiilion i mi, yn lie 
bod yn farnwr yn llys y brenin, fel yr wyf yn 
awr, buaswn er ys amser maith wedi marw yn 
garcharor." 

Ar y Haw arall, mae cyfeillach rhai personau 
crefyddol, wedi bod o les annhraethol i lawer, er 
cyfarwyddyd mewn amgylchiadau dyrus, annog- 
aeth yn ffordd dyledswydd, a dyddanwch mewn 
llawer trallod blin. Bu dda gan Dafydd "rodio 
i dy Dduw" gyda rhai o'r cyfryw. Mae llawer 
felly wedi cael cyfle i "annog en gilydd i gariad a 
gweithredoedd da." Tywyna goleuni o'ch cylch 
chwi. Gofalwch am adnabod cymeriadan y rhai 
fyddo yn eich ymyl. Gwell bod heb nn cyfaill, 
nac nno gyda chyfeillion llygredig. 

II. Llafuriwch lawer am wybodaeth 

FUDDIOL. 

Dichon fod rhai o honoch wedi cael addysg da ; 
wedi bod yn ysgolion goreu y wlad, a bod genych 
lawer o lyfrau gwerthfawr. Na phwyswch ond 
ychydig ar y pethau hyn. Mae llawer penbwl 
wedi cael llawer o ysgol, a chael amrywiaeth o'r 
llyfrau goreu at ei wasanaeth, ond wedi aros yn 
benbwl wedi yr oil. Rhaid i chwi ddarllen llaw- 
er ; ac nid yn nnig hyny, ond rhaid i chwi fyfyrio 
llawer, a hyny gydag amynedd, a llafur didor. 
Rhaid i chwi ddwyn allan i ymarfeviad yr hyn 
fyddoch yn ei wybod, cyn y delo eich meddyliau 



96 

yn gryfiou, a chyn y delo yr hyn a ddarllenoch 
yn eiddo i chwi eich hunain. Na ddigalonwch, 
os nad ellwch gydgerdded yn ffyrdd gwybodaeth 
a rhai o'ch cyfeillion. Mae rhai ag oeddynt yn 
araf iawn eu symudiadau pan yn yr ysgoi, trwy 
ymroad wedi llwyddo yn mhen blynyddoedd i 
ddyfod yn ysgolheigion da, ac yn ddynion def- 
nyddiol iawn. Gwelwyd llawer bore cymylog a 
niwlog wedi troi allan yn ddiwrnod teg a dys- 
glaer. Gwelwyd ambell lencyn bywiog, ag y 
tybid ei fod yn meddu talentau ardderchog, ac y 
buasai yn enwogi ei hun, ac yn llawenhau ei gy- 
feillion, yn troi allan yn fetbiant. Nid oedd 
ei ragoroldeb yn ei gycbwyniad ond megys 
tywyniad yr baul rhwng cymylau diion y nen. 
Cod web yn fore at eicb myfyrdodau ; ymaflweb 
yn eich gorcbwyl gyda tbawelwcb meddwl. Go- 
cbelwcb ormod o frys ; ond dilynweb eicb pwnc 
gyda pbenderfyniad, nes ei amgyffred. Na chaff- 
ed diofalwch ereill am danoch eich llwfrhau, na 
chanmoliaeth gwenieithwyr beri i chwi ym- 
chwyddo. Gall y naill a'r Hall wneuthur niwed 
mawr i chwi. Mae maes gwybodaeth yn helaeth 
iawn. Nid yw y mwyaf gwybodus tra ar y 
ddaear ond megys plentyn yn sillebu. Yn y byd 
a ddaw caiff osod geiriau at eu gilydd. Daw dyn 
da yn ysgolhaig i bwrpas yno. 

Bu dynion o alluoedd cryfion, a rhai llafurus 
iawn— dynion o feddyliau gafaelus— dynion ym- 



97 



arferol yn y wlad hon yn hir cyn fod genym ond 
ychydig o lyfrau ; ac yn hir cyn i wybodaeth ledu 
yn ein tir. Ymdrechwyd am y Magna Charta, 
a diogelwyd y cytundeb gwerthfawr hwnw — yr 
hwn sydd wedi bod o gymaint o fantais i'r deyrnas 
hon, gan bersonau nad allent ysgrifenu eu henwau 
wrth y weithred! Ond yr oeddynt yn deall hawl- 
iau deiliaid lly wodraeth wladol, ac yn dirnad llawer 
am natur rhyddid crefyddol ; yn credu y dylasai 
dynion sefyll dros eu iawnderau, ac yn meddu 
gwroldeb i gjnyg eu diogelu. 

Ond os nad allent ysgrifenu, yr oeddynt yn 
myfyrio — yn gallu gafaelu yn y pynciau mwyaf 
dyrus a phwysig, a'u chwilio nes eu haingyffred. 
Darllenwch chwithau — myfyriwch, a rhoddwch 
eich gwybodaeth mewn ymarferiad er bod yn 
ddefnyddiol yn eich tymor. Dylem lafurio am 
wybodaeth nid er mwyn gwneuthur ymddangos- 
iad a thynu sylw, ond er ymaddfedu mewn doeth- 
ineb, diwygio mewn buchedd, bod yn fwy 
dedwydd, ac ymgymwyso i fod yn fwy defnyddiol 
gyda gwahanol orchwylion mawrion bywyd. 

Yn eich ymdrech bydded genych ffydd gref, 
yn effeithioldeb ymegniad, dan fendith Duw, i 
gyrhaedd eich amcan; a choronir eich llafur a 
11 wyddiant. Nac y mfoddlonwch ar fod yn wehilion 
cymdeithas, nac ar ymgadw rhag drygau mawr- 
ion, ac felly dianc rhag gwarth ; ond ymdrech wch 
fyw i bwrpas — by w fel y byddo y byd yn well 



98 

o'ch herwydd. Mae dibrisio eich hunain yn 
bechod yn erbyn eich Crewr. Na feddyliwch 
fod amgylchiadau a phethau bychain bywyd yn 
annheilwng o'ch sylw. Gwneir by wyd i fynu o 
bethau bychain. Na adewch i bethau dibwys 
derfysgu eich meddyliau, a chyffroi eich tymher- 
au, Gofalwch fod yn serchog, caredig, a chy- 
mwynasgar. Gwna hyny ddiogelu cysur i'ch 
mynwesau, a pharch oddiwrth ereili, yr hyn a fydd 
yn fantais fawr i fod yn ddefnyddiol yn eich cylch. 

Ymdrechwch, ieuenctyd, o hyd fod yn serchog, 
Trwy ystod eich bywyd o hyn hyd eich bedd ; 

Gwna hyn les i ereili, i chwi lawer chwaneg, 
Ac a gwir brydferthwch addurna eich gwedd. 

Os na fydd eich llwybr chwi beunydd yn wastad, 
Os teimlwch ar brydiau yr awel yn oer ; 

Eich golwg fo'n siriol, er diiwch yr wybren, 
Er na bo'n tywymi na'r haulwen na'r lloer. 

Prydferthion ryw filoedd sydd beunydd o'ch amgyleh, 
A doniau aneirif dderbyniwch bob dydd, 

law 'n Cymwynaswr haelionus a thyner, 
Eich sylw rhowch arnynt — na fyddwch yn brudd. 

Yn mhen " enyd fechan" yn lie y blinderau 
Y duwiol gaiff wynfyd byth bythoedd yn rhan ; 

Am hyny, fy nghyfaill, bydd siriol ! — Bydd siriol ! 
At Dduw yn ei lawnder gwna edrych i'r Ian. 

Trueni fod dyn yn trenlio ei amser gwerthfawr 
mewn segurdod, rhodiana, dilyn pleserau gweig- 



99 



ion ac ofer, ac yntau yn meddu meddwl cymwys i 
godi yn mhell uwchla w y pethau hy n . Gall weled 
cywreinrwydd a phrydferthwch gweithredoedd 
ei Greawdwr doeth a galluog; gall arngyffred 
ychydig am ei natur oruchel ac union, a'i ddaioni 
annhraethol at ddyn pechadurns, a'i waith, o'i 
ras anfeidrol, ar draul marwolaeth ei anwyl Fab 
— yn yr hwn y cafodd ei Iwyr foddloni, yn dar- 
paru er ei achub, a'i ddedwyddu byth. Mae mil- 
oedd yn gollwng eu meddyliau i grwydro, heb un 
ymdrech i'w troi at wrthryehau teilwng, ac felly 
arosant yn blentynaidd dros eu hoes. Ymliyfryda 
rhai mewn gloddesta ; gellid meddwl mai hyn yw 
eu harncan wrth fyw. 

Gweithia ereill yn galed ; gwnant gam a/u 
cyrph, dibrisiant eu cymeriadau a'u teuluoedd, ie, 
eu beneidiau gwerthfawr ac anfarwol, er mwyn 
rhywbeth a alwant yn spree — rhialtwch dros 
ychydig o oriau ! A beth yw hyn ? Gwynt — 
gwagedd. Peth islaw dyn. Mae ar ddyn angen 
rbywbetb gwell na hyn er ei ddedwyddu, Egyr 
Duw faes gwybodaeth o'n blaen. Mae ei ddaear, 
ar ei gwyneb, yn llawn rhyfeddodau ac ardderch- 
ogrwydd. Yn ei chelloedd mae mwnau gwerth- 
fawr wedi eu cyfleu gan ein Duw doeth, oil at 
wasanaeth ac er diwallu angen dyn. Mae efe 
" yn peri i'r gwellt dyfu ar y mynyddoedd, a 
Uysiau at wasanaeth dyn ; yn dwyn bara allan 
o'r ddaear." Addurnir hi ag amrywiaeth mawr 



100 



o brenau prydferth, o ba rai y mae Ilawer yn 
werthfawr iawn o ran eu defnydd a'u ffrwythau. 
Edrychwn ar y mynyddoedd eribog, y rhai ydynt 
wedi sefyll yn gedyrn a sefydlog ar eu gwadnau 
trwy ystod treigliad miloedd o oesau, ac a safant 
felly eto yn wyneb y corwyntoedd cryfaf. Cawn 
hefyd " y mor mawr llydan; yno y mae ymlusg- 
iaid heb rifedi ; bwystfilod by chain a mawrion." 
Mae yr oil wedi eu gwisgo a phrydferthwcb, yn 
llawn o ryfeddodau, ac yn gymwys i ddysgu 
gwersi pwysig i ddyn. 

Mae efe, hefyd, wedi rhoddi cylch harddwych 
am y ddaear ; wedi " taenu y nefoedd fel lien." 
Mae hon wedi ei britho a bydoedd mawrion, 
megys a chynifer o berlau dysglaer — oil yn galw 
am ein sylw, ac yn ein harwain at eu Creawdwr 
bendigedig. Ymddengys fel pe byddai y Bod 
mawr yn penderfynu diogelu ein sylw, ac felly 
ddiogelu ein calonau. Ond, er hyn oil, treulia 
Ilawer eu hoes fel pe na byddent ond cig a gwaed 
— fel pe na feddent feddwl. " Am waith yr Ar- 
glwydd nid edrychant, a gweithred ei ddwylaw 
ef nid ystyriant," Esay v. 12. Dywed Elihu 
wrth Job, " Saf, ac ystyria ryfeddodau Duw," Job 
xxxvii. 14. Dywed y Crewr wrthym gyda golwg 
ar y bodau wybrenol, " Dyrchefwch eich llygaid 
i fynu, ac edrychwch pwy a greodd y rhai hyn, 
a ddwg eu llu hwynt allan mewn rhifedi : efe a'u 
geilw hwynt oil wrth eu henwau ; gan amlder ei 



101 



rym ef, a'i gadarn allu, ni plialla un," Esay xl, 26, 
Ond yn He "edrycb ar y nefoedd, gwaith bys- 
edd" Duw, " gweled ei ryfeddodau yn y dyfnder," 
f yinborthi ar ludw y maent " bwy, a " dyrchaf- 
ant eu meddwl at wagedd." 

Trwy fyfyrio a M dilyn adnabod yr Arglwydd," 
nid yn unig gallwn fy w yn gysurus, ar y cwbl, 
ond gwledda ar y danteitbion goreu. Am ein 
Duw ni gellir dywedyd, 

Rhyfedd iawn yw ei weitkredoedd — 

Mil rhyfeddach ef ei bun ; 
Vw ryfeddu ac i'w barchu 

'N gynes delo bob rhyw ddyn. 

Dymuna Uawer fod yn wybodus ; ond ni fyn- 
ant blygu i'r llafur angenrheidiol at byny. Ac 
ni cbeir dim gwertbfawr beb dalu pris da am 
dano. Er bod yn wir wybodus, rbaid i ni, fel y bu 
raid i'n tadau o'n blaen, ymroddi i lafurio yn 
galed a pbarbaus. Rbaid ymdrecbu gydag amyn- 
edd difiino. Nid yw y dderwen galed yn tyfu 
yn gyfly m fel y boplysen. Yn araf y gwneir gwir 
gynydd : ond ni lafuriodd y diwyd a'r ymdrecb- 
gar erioed yn ofer. Mae yr adeiladydd yn gor- 
fod gosod 11a wer careg y naill ar y Hall, eyn eael 
palas mawr i'r Ian; ac mae y saer yn gorfod 
rboddi llawer ergyd, a defnyddio llawer offeryn, 
cyn cael dodrefnyn cywrain yn barod. Unrliyw 
betb a gymerir i mewn i'r meddwl yn gy%ni 

K 



102 

iawn, mae yn fynych yn llithro "allan agos yr 
un mor gyflym. Boddlonwch lafurio am wybod- 
aeth; ac ymdrechwch wneuthur eich llafur yn 
hyfrydivch i'ch meddyliau. Goehelwch roddi 
fynu er na weloch obaith am ffrwyth yn fuan. 
Cymera yr had a hauir yn y ddaear, gryn amser 
i egnio ac addfedu. 
III. Ymdrechwch gyrhaeddyd golygiadau 

EGLUR A CHYSON AM BRIF ATHRAWIAETHAU 
CRISTIONOGAETH, A GOFALWCH AM EU CREDIT 
YN DDIYSGOG. 

Heb hyn nis gallwn " gael cysur cryf i'n myn- 
wesau, ac ni wnawn fawr ymdreeh er eu lledaenu. 
Gan mai oddiwrth y rhai hyn y cyfyd ein gobaith 
am gadwedigaeth, myfyriwn ynddynt gyda *r 
gofal mwyaf. Mynwch o]ygiadau eglnr am lyg- 
redigaeth trwyadl dynoliaeth trwy y cwymp — 
analln dyn i waredu ei hun — darpariaeth rasol 
Duw trwy ei Fab- er achub pechadnr — yr an gen- 
rheidrwydd am ddylanwad dwyfol ar ei feddwl 
i'w dueddu i fod yn fodcllon i gymeryd ei gadw 
yn ffordd Duw, ac i ddymuno cael ei gadw; i 
bwyso ar y Ceidwad mawr am iechydwriaeth, a 
phlygu i gyfarwyddiadau y gwirionedd. Ac, ar 
yr un pryd, ystyriwch nad yw ei anallu i ddych- 
welyd at Dduw yn ddim ond ei icrtlncynebiad i 
santeiddrwydd, ac felly ei fod mor bell oddiwrth 
fod yn esgusodol am dano, fel y mae i'w feio a'i 
gondemnio o'i herwydd. 



103 



Dywed Pabyddiaeth, "Maminaeth duwioldeb 
yw anwybodaeth." Ond tystia y Bibl mai un o 
amcanion teilwng yr efengyl yw " agoryd llygaid 
y deillion ; troi dynion o dywyllwch i oleuni," 
Act. xxvi, 18, eu dwyn "i fwrw oddiwrthynt 
weithedoedd y tywyllwch, a gwisgo arfau y go- 
leuni," Hhuf. xiii. 12, Cedweh mewn cof fod 
dyn i fyned rhagddo mewn gwybodaeth a rhin- 
wedd, nes y delo hyny yn fwyd ac yn ddiod iddo, 
ac y byddo efe yn fendith i gy mdeithas—mae i 
fyned "rhagddo at berffeithrwydd." Daw dyn 
felly i fod yn "haien y ddaear," ac yn "oleuni 
y byd." 

IV. ARFERWCH FEITHRIN A GWEITHIO ALLAN 
RINWEDDAU MAWRION CREFYDD. 

Nid digon meddu gwybodaeth am y rhinwedd- 
au gwerthfawr byn, ond mae angen eu harferyd. 
Heb eu parchu a'r galon, a'u rboddi mewn arfer- 
iad yn ymdriniaetbau cyffredin bywyd, ni byddant 
yn eiddo i ni, nac o un lies i ni. Ni wna gwy- 
bodaeth un daioni i ni, ond mor bell ag y rhoddom 
hi mewn ymarferiad. Er casglu pentwr o ddef- 
nyddiau rhagorol at eu gilydd, ni byddant o un 
Ues iV perchenog oddieithr eu trin a'u rhoddi at 
eu gilydd. Felly ni bydd gwybodaeth am bethau 
pwysig crefydd, o un daioni i ni ond fel yr arfer- 
om hi er rheoleiddio ein bucheddau, a'n cymhwyso 
i fod yn ddefnyddiol yn mysg ein cyd-ddynioiic 

Dywed y duwinydd clodfawr John Howe, " Nid 



104 

y w Cristionogaeth yn dwyn dim da i ddyn os nad 
yw yn rhoddi iddo well ysbryd." Pan mae 
offeiriad Hindwaidd yn bedyddio baban efe a 
arfera y geiriau prydferth a tharawiadol canlynol ; 
" Faban bychan, yr ydwyt yn dyfod i'r byd dan 
wylo, pan mae pawb o'th gylch yn gwenu. Ym- 
drecha fyw fel y gallot ymadael a'r byd dan 
wenu, ac y byddo pawb o'th gylch yn wylo/' Yn 
yr oes lygredig hon, diau fod arnom angen teim- 
lad dyfnach o barch i Dduw yn ein calonau : 
mwy o frwdfrydedd a diysgogrwydd yn ei waith : 
a mwy o dynerwch wrth edrych ar gyflwr tru- 
enus ein cyd-ddynion. Heb lawer o " rym duw- 
ioldeb" yn yr eglwysi, ni bydd eu hamldra, 
lluosogrwydd eu haelodau, eu dysgeidiaeth, a'u 
cyfoeth, ond megys us o flaen gwynt llygredig- 
aeth, Heb y gallu hwn ni bydd crefyddwyr, 
athrawon ein hysgolion Sabbothol, ein diaconiaid, 
na'n gweinidogion, yn meddu ond ychydig o ddy- 
lanwad er diwygio y rhai fyddo o'u cylch. Ni 
wna ein cyflawniadau crefyddol ffurfiol ac oerllyd, 
ond gwneuthur y byd yn fwy diofal am grefydd ; 
eu suo i gysgu yn eu hesgeulusdra. Gall ein Pen 
goruchel ddwyn yr un cyhuddiad yn erbyn llawer 
ag sydd ar ei enw, ag a ddygodd gy nt yn erbyn 
eglwys Sardis, " Mae genyt enw dy fod yn fyw, 
a marw ydwyt," Dat. iii. 1, Mae crefyddwyr 
ag y mae eu duwioldeb yn isel a nychlyd, yn di- 
galoni, ac yn lladd dylanwad y rhai sydd yn ym- 



105 



drechgar dros lwyddiant yr achos inawr. Ond 
mae crefyddwyr bywiog a gwresog, nid yn unig 
yn gwneuthur eu rhan eu hunain o'r gwaith, ond 
mae eu gwroldeb hwy yn gwroli ereill. 

Wrth ystyried y cyfleusdra a gawn, tra ar y 
ddaear, i gael a gwneuthur daioni, yr ydym i 
ystyried bodolaeth yn fendith werthfawr, Ys- 
tyriwch, ieuenctyd, yn ddifrifol, y bydd bywyd 
i chwi, yr hyn, dan fendith y nef, y gwneloch 
chwi ef . Nid ydych i olygu eich bod fel gwellt 
wedi eu tafiu ar wyneb dwfr, i gael eu cymeryd i 
ba le by nag y rhedo y fFrwd. Neu fel plu wedi 
eu hysgwyd i'r awyr, i gael eu cymeryd i ba le 
bynag y chwytho y gwynt. Nid creadur o'r fath 
yna yw dyn. Ond mae ei Grewr doeth ac 
uniawn wedi ei gynysgaeddu a'r cyfarwyddiadau 
mwyaf pwrpasol, a dywed yn garedig wrtho, 
"Dyma y fFordd, rhodia ynddi." Rhoddodd iddo 
hefyd ddeall i amgyffred i ba le y mae y gwahanol 
ffyrdd a wel o'i gylch, yn arwain. Geilw yr 
Arglwydd yn uchel arno i "ystyried ei ffordd. ;? 
Dywed wrtho fod tragywyddoldeb o wae neu 
wynfyd o'i flaen ; ac mai ei ddull ef ei hunan o 
fy w, a benderfyna pa un fydd ei ran ef. " Na 
thwyller chwi. Ni watworir Duw : canys pa 
beth bynag a hauo dyn, hyny hefyd a fed efe." 

Dywed y diweddar John Foster, "Rhaid i'r 
hwn a fyno wneuthur rhy w orchwyl mawr yn 
ystod y bywyd byr hwn, ymosod ato gyda y fath 



106 

ymroad, ag a wnelo i edrychwyr segur, y rhai 
ydynt yn byw i foddio en hunain, farnu ei fod 
wedi ynfydu." Llafuriwch. gydag amynedd. 
Gochelwch sarugrwydd, trahausder, a grwgnach- 
rwydd. Ni elwir arnocli i fod yn bruddaidd. 
Nid y w difrifoldeb a sirioldebyngroesi'wgilydd. 
Mae difrifoldeb crefyddol yn groes i ysgafnder a 
gwagedd, nid i sirioldeb priodol. Blynyddau 
cyntaf ein hoes, yn gyffredin, y w y rhai pwys- 
icaf. Bobl ieuainc, " gwrandewch, a chlywch 
erbyn yr amser a ddaw," Esay xlii. 23. Mae 
dyn yn nechren ei ddyddian yn gosod i lawr syl- 
faen gwaith bywyd. Yn y cyffredin, "mae y 
dyn yn debyg i'r hyn oedd y bachgen." 

Ond ystyriwn yn ddifrifol fod angen gwybodaeth 
helaeth, yn gystal a grym duwioldeh. Da fyddai 
ein bod yn alluog i ddirnad llawer am ae amddi- 
ffyn egwyddorion sylfaenol Cristionogaeth. Mae 
anffyddiaid o'n cylch — llawer iawn nad ydynt yn 
ystyried fod gan grefydd nn hawl iddynt hwy, en 
galluoedd, en dylanwad, ac ol] a feddant, at ei 
gwasanaeth. Pwy sydd i sefyll dros ei hawliau, 
ei chymeriad, a ? i theilyngdod, ond ei phroffeswyr ? 
Mae llawer cristion da, yn ei anwybodaeth, wedi 
rhoddi archollion dyfnion i grefydd. " Yn nhy ei 
charedigion" y mae hi yn dyoddef mwyaf. Ieu- 
enctyd hoff, ymdrechwch beidio bod yn ol mewn 
gwybodaeth am brif bethan Cristionogaeth. 

Hefyd, na fyddwch yn ddiofal am athraw- 



107 

iaethau neillduol yr enwad crefyddol y perthyn- 
wch iddo. Ystyriwch hwynt yn ddiduedd, er 
gweled a oes genyeh reswm digono] dros eu dal, 
herwydd os nad ydynt yn Ysgrythyrol, goreu 
pa gyntaf y golly ngom em gafael ynddynt. Ond 
os cawn sail i farnu, ar ol ystyriaetli pwyllog, 
eu bod yn ol y Gair dwyfol, gwerthfawrogwn 
hwynt, daliwn ein gafael ynddynt, ac amddiffynwn 
hwynt yn ysbryd yr efengyl. Ond wrth wneu- 
thur hyn, gofalwn am roddi ei le a'i bwys priodol 
i bob peth. Gallem farnn wrth wrando ar rai yn 
siarad, ac wrth sylwi ar eu dull o weithredu, eu 
bod yn ystyried rhai o bethau allanol Cristionog- 
aeth yu fwy pwysig na 'i gwirioneddau sylfaenol 
a hanfodol. Mae i bob un o honoch ei gylch; 
gofalwch am ei lenwL 

Yn awr manylwn ychyclig ar rai o'r rhinweddau 
ag y dylai pob cristion ymdrechu bod yn helaeth 
ynddynt, ac yn enwog am danynt. Ceidw rhai 
rhag dyfod at grefydd am yr ofnant y gwna 
hi gyfyngu arnynt. Ond mewn gwirionedd mae 
crefydd wirioneddol yn dwyn rhyddid i'w pher- 
chenog, gan ei bod yn darostwng tuedd y meddwl 
at yr hyn sydd ddrwg, ac yn ei dueddu at yr hyn 
sydd dda. Mae hi yn cyffwrdd a'r galon — ffyn- 
onell gweithrediadau dyn, ac yn ei hadnewyddu. 
Os nad ymdrechwn am fod yn nodedig am rin- 
weddau, mae perygl i ni fod yn nodedig am ein 
drygau. Mae y galon yn debyg o ddwyn rhyw 
ffrwyth. Yn mysg rhinweddau ereill, gofalwn, 



108 



(1.) Am eirwiredd. Mae tuedd cryf iawn mewn 
dyn, dan y cwymp, at gelwydd a thwyll. " O'r 
bru y cyfeiliornasant, gan ddywedyd celwydd," 
Sal. lviii, 3. Mae ein Llywydd goruchel yn 
" Dduw gwirionedd, ac heb anwiredd," Deut. 
xxxii. 4. Gofyna i ninau fod yn ddilynwyr 
iddo. Gwirionedd yw un o rwymau cadarnaf 
cymdeithas. Hebddo ni all y naill ddyn roddi 
ymddiried yn y Hall. Caiff dyn celwyddog ei 
ddrwgdybio pan fyddo ar y gwir. Hyn mae efe 
yn ei ennill trwy ei dwyll. Ond i ddyn arferyd 
bod yn eirwir, derbynir ei air heb betrusder. 
Caiff y dyn didwyll dawelwch yn ei gydwybod 
yn nghanol trallodau. Bydd fel dyn mewn cas- 
tell cadarn yn teimlo yn ddigryn, er clywed swn 
ymosodiadau y corwynt a'r dymestl. Ni all y 
gwyntoedd cryfaf beri cryndod yn ein daear : 
rhywbeth o'i inhewn hi ei hun yn unig a all beri 
hyn, Felly pechod yn unig a all beri dychryn 
yn mynwes dyn. 

(2.) Gonestrivydd, Dyma beth pwysig iawn 
mewn masnach, o du y gwerthwr a'r prynwr, 
Dylai y cyntaf fod yn onest yn yr hyn a wertha, 
a dylai yr olaf fod yn onest trwy dalu yn gyflawn 
ar y pryd, neu yn brydlon, os bydd peth wedi 
ei gael ar goel. Dylai pawb ymdrechu peidio 
rhedeg i ddyled. Byddai hyny yn fantais fawr } 
ar lawer o ystyriaethau, i'r gwerthwr a'r prynwr. 
Heb i ddyn ofalu am onestrwydd, a ei gymeriad 



109 



yn isel yn fuan: ni bydd gan neb yniddiried 
ynddo. Gochelwn rhag ymollwng univaith i 
wneuthur twyll ac annhegwch. Mae cydwybod, 
ar y cyntaf, yn arswydo rhag twyll a cham. Hi 
a gynhyrfa yn y fynwes ryw gymaint o'r teim- 
lad rhagorol hwnw ag oedd yn gryf yn Joseph 
gynt, pan ddywedodd, yn wyneb profedigaeth, 
" Pa fodd y gallaf wneuthur y niawr-ddrwg hwn, 
a phechu yn erbyn Duw ? " Ond wedi i ddyn 
unwaith allu myned dros yr yniyl, a g wneuthur 
yr hyn sydd feius, gall wneuthur hyny eilwaith 
yn 11a wer hawddach, nes, yn raddol, y daw i allu 
ei gyflawni heb unrhyw anesmwythder. 

Anonestrwydd yw un o'r pethau mwyaf dinys- 
triol i ddedwyddweh cymdeithas. Er nad yw yn 
uniongyrchol yn dyrysu synwyrau dynion, mae 
yn dyrysu amgylchiadau cannoedd, ac felly yn 
dyrysu synwyrau rhai, ac yn chwerwi ysbryd- 
oedd miloedd, ac yn peri iddynt amheu gwirion- 
edd crefydd Rawer o broffeswyr. 

(3.) Meithrin ysbryd gostyngedig. Golygai ein 
Hathraw mawr fod an gen yr ysbryd hwn ar ei 
ganlynwyr ; " Os niyn neb ddyfod ar fy 61 i, ym- 
waded ag ef ei hun." Cynghorir ni i "ymdrwsio 
oddimewn a gostyngeiddrwydd.' ? Mae llawer 
iawn ag na feddant ond a ennillant a'u dwylaw, 
yn ymdrwsio oddiallaii a gwisgoedd gwychion, 
weithiau, cyn talu am danynt. leuenctyd o fedd- 
yliau gweinion a ymhyfrydant mewn addurniadau 



110 



diwerth, tra yr esgeulusant wrteithio eu meddyl- 
iau ; esgeulusant ymestyn at wybodaeth hyd yn 
nod o bethau angenrheidiol er cynhaliaetb by wyd. 
Dygwyddodd unwaith i Baen (Peacock) ac Eos 
gyfarfod a'u gilydd. Gwisgid y Paen a phlu 
ardderchog iawn, ond nid oedd dim gwycbder 
neillduol yn mhlu yr Eos. Decbreuodd y Paen 
ledu ei esgyll a'i gynffon, ac yna cyfeiriai at liwiau 
arddercbog ei blu, a dywedai eu bod, braidd, yn 
ddwyfol. Ymcbwyddai gan bunan a balchder; 
syniudai o amgylcb yn araf gan ddangos ei wych- 
der, fel Sultan y Tyrciaid. Diystyrai yr olwg 
wael oedd ar yr Eos ; dywedodd nad oedd dim ag 
oedd yn arddercbog yn ei ffurf na 'i pblu, tra yr 
oedd ei blu ef megys wedi eu baddurno a gemau, 
nes yr oedd y ser, braidd, yn cywilyddio yn yr 
olwg arnynt. Atebodd yr Eos, " Gwir, nid yw 
fy mblu i yn dysgleirio fel yr eiddot ti ; nid wyf 
ond bycban o ran maintioli, nid yw fy ngolwg 
ond gwael mewn cymbariaetb i'tb olwg di, ac nid 
wyf fi un amser yn gwisgo dillad gorwycbion. 
Ond, cymer bwyll, er dy fod yn boddio llawer a'th 
blu arddercbog, yr ydwyt a'th ysgrecb anbyfryd 
a cbras yn annedwyddu pawb a'tb glywont; tra 
yr wyf fi, er nad yw fy ngwisg ond cyffredin, a'm 
llais yn difyru ac yn swyno pawb a'm clywont ; 
ac mae hyd yn nod y cwningod a'r ceirw yn hoffi 
gwrando fy ngban i." Gyda hyn gollyngodd yr 
Eos ei llais peraidd allan, ac yn ddioed ymgynull- 



Ill 

odd meibion a merched o'r anneddau gerllaw, a 
Rawer o greaduriaid pedwar carnol a ddaethant 
yn nghyd o'r perthi a'r meusydd cyfagos, i wledda 
ar y swn hyfryd. Cynddeiriogodd y Paen — en- 
nynai ei lygaid gan ddigofaint, ac nid allai ymatal 
yn hwy, ond rhoddodd ysgrech uchel a chyffrous. 
Gyda hyn ei wrandawyr a frysiasant allan o gyr- 
haedd y fath swn anhyfryd. 

Ieuenctyd, cymerwch addysg. Mae Rawer o 
honoch yn debyg iawn i'r Paen. Yr ydych yn 
ymdrwsio a dRlad gwychion, gan ymfalchio yn- 
ddynt. GweR fyddai i chwi ymdreehu bod yn 
debyg i'r Eos. Ymfoddlonwch ar wisgoedd gwe- 
ddus ; ond gofalwch am gynysgaeddu y meddwl 
a gwybodaeth fuddiol, a dysgwch iaith weddus i 
osod eich mecldyliau aRan — iaith rammadegol. 
Gwelir yn fynych feibion a merehed yn y fath 
wisgoedd gwychion a chostiis, fel y gallai un 
feddwl eu bod yn blant pendefigion, oddieithr fod 
rhy wbeth yn eu dull trwsgl, yn ei dueddu i feddwl 
mai bodau cyhredin ydynt er gwychder eu hym- 
ddangosiad, Pan ddechreuont lefaru dealla mewn 
eiliad i ba ddosparth y perthynant. Gwelwn yn 
eglur fod y creaduriaid gweinion hyn wedi gofalu 
Rawer mwy am drwsio eu cyrph, nac am wrteithio 
eu meddyliau. A gwneir eu cyfl wr fyth yn waeth 
trwy eu bod yn ymchwyddo gan falchder, gan 
ddiystyru ieuenctyd ereill, y rhai, mewn modd 
doeth, a ofalant fwy am feithrin rhinweddau cref- 



112 

yddol, nac am wychder mewn gwisgoedd. Rhin- 
weddau ydynt wir harddwch dynoliaeth. 

Ie'nctyd siriol, dwys ystyrrwch, 

Gair gan Ddnw triag atoch sydd ; 
Mae'n eich galw oil yn gryno 

IV wasnaeth, nc-s a dydd ; 
Tymhor hau yw tymhor ie'nctyd — 

Tyrolior medi eto ddaw ; 
Yn eich. ymyl niae, efallai, 

Diau 'i fod yn avr gerllaw. 

Ofer yw pleseran pechod — 

G-Trelir hyny cyn b'o hir ; 
Ond, er hyny, y niae miloedd 

Tn eu dilyn, trwj ein tir ; 
Fe vna crefydd lawn ddedwyddu 

Byth y rhai a'i meddant hi ; 
Dan ei phur ddylanwad hyfiyd 

Oil, ar frys, ! dyger chwi. 

Ond heb i ni fanylu fel hyn, ystyrrwch y grasau 
a weithia yr Ysbryd Glan yn rnynwesau y rhai 
oil a achubir, sef cariad at Dduw a dyn ,• tang- 
nefedd, hir-ymaros, cymwynasgarwch, daioni, 
addfwynder. A dywedir wrthym fod y ddoeth- 
ineb sydd oddiuchod, yn "bur, heddychlawn, 
boneddigaidd, hawdd ei thrin, Uawn trugaredd a 
ffrwythau da, diduedd, a diragrith." Gwel Gal, 
v. 22. Iago iii. 17. 

V. GOFALWCH AM GYNILDEB A THREFN. 

Ond gofalu am y pethau hyn, bydd agos pawb 



113 

yn alluog i gadw allan o ddyled, neu ynte i gy- 
farfod a'u gofynion yn brydlon. Gofyna Llyfr 
Duw i ni " ddarparu pethau gonest yn ngolwg pob 
dyn." Cyfarwyddai Paul bob un o'r Cristionog- 
ion cyntefig i " ddarbod dros yr eiddo," sef dar- 
paru pethau tymborol erbyn amser dyfodoL Da 
fyddai i bawb yindrechu parotoi independency — 
cynhaliaeth erbyn amser o gyfynder, yn lie dibynu 
ar haelioni cyfeillion a chymdeithasau caredigol. 
Mae dyn pan elo yn dlawd a dibynol ar ereill, yn 
gyffredin, yn myned yn ddigalon a gwasaidd. 
Ond i ieuenctyd ystyried hyn, a gofalu yn briodol 
am eu hennill, ni bydd arnynt an gen gwneuthur 
Tea, Pasty, neu givrw bach, pan yn myned i'r 
cyflwr priodasol, neu pan ddalier hwynt gan gys- 
tudd, neu ryw amgylchiad o wasgfa. Mae yn 
anhawdd dychymygu pa gymaint a allai dyn 
wneuthur drosto ei hun, ddim ond iddo fod yn 
gynil a threfnus, Cododd personau a theuluoedd 
i enwogrwydd mawr, a dylanwad nertbol iawn 
trwy fod felly. Mae yn ddiclionadwy i ereill 
godi yn yr un modd. 

Ystyriwch na all yr addysg goreu, y wybodaeth 
helaethaf, na chyfoeth lawer, heb wir grefydd, 
ddwyn dyn yn gysurus trwy anhawsderau by wyd, 
Dibyna gwir ddedwyddwch fwy ar gyflwr y 
meddwl, nae ar amgylcliiadau bydol. Er cael y 
meddwl i ysbryd crefydd, nid digon y w i ni ddar- 
llen llawer, hyd yn nod ar y Bibl ; rhaid i mfyfyrio 

L 



114 

llawer, gweddio llawer, ac ymarferyd grasau han- 
fodol crefydd: hyw crefydd, yn gystal cCipliroffesu, 
Mae gwir grefydd yn gyfry w gredlniaeth o dyst- 
iolaeth Duiv ag sydd mewn modd nerthol yn 
dylanwadu ar y galon a'r fuchedd. 

Er ein cysur mawr, mae y fath beth ag i ni fod 
yn gyfoethog mewn gras, ond cymeryd y dull uch- 
od o fyw, a'i ddilyn yn ofalus. Nid dichonadwy, 
efallai, i lawer o honom, fod yn gyfoethog yn y 
byd hwn ; ond ein bai ni, ein diogi a'n hesgeu- 
lusdra, fydd yr achos, os na byddwn yn " gyfoeth- 
og mewn gras." Gwahoddir ni i gymeryd o'r 
golud hwn, " heb arian, ac heb werth ! " 

Yr wyf am eich ennill, ar unwaith, i gredu 
Nad all anwybodaeth er dim, eich dedwyddu. 
Mae pob llygredigaeth, segurdod, a gwagedd, 
Yn arwain i ddystryw, yn wir, yn y diwedd. 
Gwybodaeth — angeles y nef ydyw hono. 
Gwybodaeth o'r lesu — gwyn fyd a'i meddiano ! 

VL Meithrinwch ysbrtd haelionus. 
Khaid bod yn gynil a threfnus cyn y gellir bod 
yn haelionus, Ystyriwch yn ddifrifol mai nid y 
ffordd oreu i gael cysur oddiwrth eich cyfoeth, a'i 
chwanegu, yw bod yn brin yn eich cyfraniadau 
at achosion crefyddol a dyngarol. " Rhyw un a 
wasgar ei dda, ac efe a chwanegir iddo : a rhyw 
un arall a arbed mwy nag a weddai, ac a syrth i 
dlodi. Yr enaid hael a fraseir : a'r neb a ddyfr- 
hao, a ddyfrheir yntau hefyd," Diar. xi, 24, 25. 



115 



Mae yn ein gwlad lawer o gymdeitliasau cref- 
yddol a dyngarol, y rliai a deilyngant sylw a 
chefnogaeth. Meddyliwcb lawer am eu hamcan- 
ion pwysig, ac am yr egwyddorion haelfrydig 
oddiar ba rai yr ymdrecba eu pleidwyr. 

Mae genym gymdeithas hwysig iawn er diogelu 
sdbncydd yn y wlad. Cyfaddefa pawb fod angen 
i ddyn fod yn sobr er cyflawni ei orchwylion 
bydol. Mae y trueni a aehlysurir trwy yr arfer- 
iad o ddiodydd cryfion yn fawr iawn. Edrychwn 
ar effeithiau yr arferiad ar y dyn ei bun, ar ei 
deulu, ac ar gymdeithas. Gwelwn ef yn ami a'i 
synwyran wedi dyrysu, yn cweryla a'i gydweith- 
wyr, yn- methu cerdded ei ffordd adref. Wedi 
iddo gyrbaedd yno, ni all ddysgwyl sirioldeb 
oddiwrtb gymbares ei fywyd. Mae ei bannedd 
yn wael, ei pblant, efallai, yn banner newynu. 
Nid oes yno fawr ddim i dynu ei serch, na dy- 
ddanu ei feddwl. Daw^tlodi fel gwr arfog" i 
ymosod arno. Gan nad oes ymgeledd na cbysnr 
iddo gartref, dicbon y dycbwela i'r Tafarndy. 
Yn fuan eyll ei gymeriad, a'r ymddiried a roddid 
ynddo gynt gan ei gymydogion. Wedi iddo ef 
fel byn ddecbreu dibrisio ei bun, dibrisir ef gan 
ereill, fel y gwna naill ai ymollwng i ddigalondid, 
nes colli pob teimlad o ddibyniad arno ei bun; 
neu wylltio a tbori yn fwy bollol dros derfynau 
gweddeidd-dra, a myned yn lleidr, ac efallai, yn 
llofrudd. 



116 



Mae yr arferiad dan sylw yn peryglu, ac yn 
achlysuru colli cannoedd o fy wydau mewn gweith- 
feydd, ar reilnyrdd, ar y mor, &c, Yn arwain i'r 
cyflawniad o'r troseddau erchyllaf. Edrychwn 
ar ein carcharau mawrion, ac ystyriwn ein treul- 
iau anferthol i gospi troseddwyr, heblaw fod cym- 
deithas yn colli gwaith y dynion hyn at ei chyn- 
haliaeth. Deffroed penau teuluoedd, yn enwedig 
rhieni plant, i ymdrechu yn erbyn yr arferiad 
y cyfeirir ato. Tafled pob dyngarwr ei ddylan- 
wad, yn ysbryd yr efengyl, er diogelu sobrwydd, 
nid yn unig er lies tymhorol ein cyd-ddynion, ond 
yn neillduol er eu lies ysbrydol. Mae enaid gan y 
meddwyn ; ac mae tragywyddoldeb o'i flaen yntau. 

Mae y gymdeitbas er rhyddhau crefydd oddi- 
wrth ymyraeth y llywodraeth wladol, yn teilyngu 
cefnogaeth gwresog oddiwrth bob cristion a dyn- 
garwr. Byddai cael y rhyddid hwn yn fantais 
fawr i grefydd yn eglwys sefydledig ein gwlad. 
Byddai yn iecbyd iddi gael sefyll ar ei thraed ei 
hnn, a dysgn cerdded heb bwyso ar ereill. Prin 
yn awr y gwyr ac y teimla hi fod aelodau dani, 
ac os creda fod ganddi aelodau, arswyda roddi ei 
phwys arnynt. Gan ei bod wedi cael ei dwyn 
yn mreichiau y llywodraeth dros gynifer o oes- 
oedd, mae yn ofni y darfyddai am dani, pe rhoddid 
hi i lawr, ac y gorfodid hi i ymdrechu drosti ei hun. 
Mae braidd yn llewygu wrth feddwl y cyll hi yr 
ychydig a dderbynia trwy dreth eglwys. 



117 



Ond mae yr hyn a wneir gan Ymneillduwyr 
yn ei hymyl, er yn gorfod cynal llawer ami lii, 
a chan eglwyswyr mewn rhai manau, yn profi yn 
amlwg y gallai yr olaf fel y blaenaf, gynal eu 
hunain yn anrhydeddus ar yr egwyddor wirfodd- 
ol, ddim ond ymdrechu at hyny. Caent lawer 
fwy o gysur felly nac a allant gael yn awr. 

Mae yn amlwg i bawb, ond ystyried ychydig, 
nad gwiw cynyg at unffurfiaeth gyda phethau 
crefyddol. Gwnaeth . Charles V., Ymerawdwr 
Germany, ymdrech egniol at hyn, ond yn ofer. 
Dyn oedd hwn ag y teimlai y Cyfandir yn ddwys 
o'i herwydd. Yn ei henaint, dechreuodd ddiflasu 
ar y byd; rhoddodd ei deyrnwialen i fynu, ac 
ymneillduodd i Fynachlog. Difyrai ei hun yno 
trwy wneuthur awrleisiau — yn yr hyn yr oedd 
yn fedrus iawn. Ond, er ei holl ymdrech, nid 
allai gael dau awrlais i gyd-gerdded. Torodd 
allan, a dywedodd, " Mi a fum trwy fy holl oes 
yn ymdrechu cael dynion i gyd-feddwl yn nghylch 
pethau crefyddol. Mae hi gyda chrefydd fel 
gyda'r awrleisiau : nid oes dau o honynt yn cyd- 
gerdded." 

Trueni na buasai yr Ymerawdwr yn gweled 
hyny cyn iddo ddechreu ar ei ymdrech aneffeithiol. 
Rhyfeddach o lawer na welai llywodraethwyr ein 
gwlad oleu ni hyn. Mae ganddynt hwy hanes 
aneffeithioldeb y cynyg" mewn gwledydd ereill; 
ac maent wedi cael hir brofiad o'i aneffeithioldeb 



118 

yn y deyrnas lion. Mae pob gorfodaeth yn groes i 
natur ac ysbryd crefydd. Mae rhyddid yn beth 
i'w roddi i ereill yn gystal ag i'w ddymuno i ni 
ein hunain. 

Gwyr llawer am gymdeiihas heddwcJi, ac am ei 
hymdrechion clodwiw er cael trefn i benderfynu, 
yn heddychol, wahanol faterion ag y byddo lly w- 
odraethwyr teyrnasoedd yn methu cydweled yn 
eu cylch, ac felly diogelu teimlad mwy dymnnol 
rhwng penaethiaid y byd a'u gilydd, a gochelyd 
difrod a thy wall t gwaed. Mae yr amcanion yn 
deilwng o sylw pawb ; a dylai pob dyn, yn ol ei 
gylch, wneuthur a alio i'w diogelu, trwy oleuo ei 
gyd-ddynion, ac ymdrecbu addfedu llywodraeth 
a deiliaid pob teyrnas i dderbyn rhyw drefn er 
eu sicrhau, 

Nid y cleddyf yw yr ofFeryn mwyaf priodol i 
ddiogelu cyflawnder. Dichon y bydd cyfiawnder 
o du y blaid wanaf, ond gellir dysgwyl i'r blaid 
grefaf; er bod ar fai, drechu wrth ddefnyddio y 
cleddyf. Mae miloedd o ddynion diniwed — y 
rhai ni wyddant yn fynych am ba beth yr ym- 
laddant, yn colli eu bywydau. Mae darllen hanes 
rhyfeloedd oesau a aethant heibio, yn ddigon i 
rwygo y galon galetaf, Arweinid byddinoedd 
lluosog i faes y frwydr, gyrai y naill fyddin eu 
cleddyfau i fynwesau eu gwrthwynebwyr, Cyn- 
hyriid a chreulonid teimladau anifeilaidd pob 
plaid — try wenid gwragedd a phlant i farwolaeth, 



119 

a thrinid hwynt heb un radd o dosturi. Caffai 
cnydau y meusydd, pentrefi a dinasoedd cyfain 
eu llosgi yn ulw: a'r difrodwr mwyaf a gyr- 
haeddai fwyaf o enwogrwydd ! Yn fuan canlynai 
y newyn du a'i drueni annhraethadwy. " Gwell 
yw y rhai a laddwyd a chleddyf, na 'r rhai a 
laddwyd a, newyn: oblegyd y rhai hyn a ddihoe- 
ant, wedi eu trywanu o eisiau cnwd y maes,' 5 
Galar. iv. 9. 

Mae bod rhai a elwir yn Gristionogion, yn y 
pedwerydd canrif ar bymtheg, yn meitbrin ys- 
bryd rhyfel yn y do sydd yn codi, yn cellwair 
ag amgylchiadau a allant aehlysuru rhyfel — yn 
chwythu tan teimladau drwg pan ddechreuo rhy w 
anghydfod rhwng teyrnasoedd, yn beth dychryn- 
11yd ! Dynion a broffesant fod yn ganlynwyr Ty- 
wysog tangnefedd yn ymfyddino yn erbyn eu gil- 
ydd, ac felly yn dyrysu masnach — yn tynu miloedd 
o ddynion cryfaf ein gwlad oddiwrth eu gorchwyl- 
ion, y rhai trwy eu gwaith oeddynt yn cynyrchu 
cynhaliaeth iddynt eu hunain ac ereill — yn ty wallt 
gwaed eu gilydd, ac felly yn gwneuthur gwrag- 
edd yn weddwon, a phlant yn ymddifaid, yn tynu 
beichiau trymion ar wledydd, y rhai a fyddant 
yn gwasgu yn ddwys ar ysgwyddau pobl cenhed- 
laeth a chenhedlaeth : yn peri gelyniaeth rhwng 
gwledydd dros lawer oes ! Ond, Och ! beth y w 
hyn oil at fod Duw yn cael ei ddianrhydeddu, ac 
eneidiau gwerthfawr yn cael eu colli byth ! 



120 

Anfonodd rhai o gyfeillion y Gymdeitbas hon 
Ddeiseb yn mis Mawrtb, 1859, at Ymerawdwr 
Ffrainc, i erfyn arno gydweithredu er pender- 
fynu pob angbydfod rhwng gwledydd trwy gy- 
lafareddiad, yn ol yr egwyddor a gydnabyddwyd 
yn Ngbynadledd fawr Paris. Dywedent fod y 
fath gynllun wedi bod yn llenwi mynwes Napole- 
on I., ac iddo, mewn ymddyddan a gymerodd le yn 
y rhan ddiweddaf o'i oes, gyfeirio at ei fwriadau, 
pe buasid yn peidio tori cytundeb Amiens, ac iddo 
ddefnyddio yr ymadroddion cryfion canlynol, " Yr 
oeddwn wedi arfaetbu ymgysegru at iawn wein- 
yddiad amgylchiadan Ffrainc ; ac yr wyf yn credu 
y gallaswn wneutbur rhyfeddodau. Buaswn yn 
cynyg cael buddugoliaeth foesol ar Ewrop, fel yr 
oeddwn ar ennill un trwy arfau rhyfel. O'r go- 
goniant dysglaer y'm hymddifadwyd o hono ! 
Yr oedd genyf gynllun am beddweh cyffredinol 
trwy berswadio yr boll alluoedd i gytuno ar leihad 
dirfawr ar eu byddinoedd sefydlog; ac yna, yn 
ol fel y buasai gwybodaetb yn cynyddu, buasai 
gobaith y gallasid cyfansoddi llys er budd llyw- 
odraetban Ewrop, tebyg i Congress America. Ac 
yna cawsem obaith am fawredd, llwyddiant, a 
dedwyd dwell.' ' 

Hefyd, dywedir iddo ysgrifenu llythyr at 
George IV., pan yn Dywysog Ehaglaw Lloegr, 
yn yr bwn yr ymresymai ei bod yn bryd i ddifrod 
y cleddyf beidio. Gallem farnu fod gwybodaetb 



121 

tcedi cynyddu erbyn hyn, yn sicr, trwy Ewrop, fel 
y byddai ei afresymoldeb yn amlwg i bawb, fel y 
delai pawb, un ac oil, i wneutbur a allont, er cael 
trefn i derfynu pob dadl trwy nerth rheswm, ac 
nid trwy fin y cleddyf. Mae y trueni mae rhyfel 
yn achosi tu hwnt i ddychymyg dyn. 

baulwen ! baulwen ! machluda, macbluda ; 

Doed mantell y nos i guddio 'r g'lanastra ; 

Fy ngbalon alara wrtb wel'd y fatb ddifrod, 

Darlunio 'r trycbineb rii ddicbon un tafod ; 

Dduw y tangnefedd ! gwasgara 'tb ddylanwad, 

Gorcbfyga bob gelyn yn byfryd a'th gariad, 

attal y dystryw a wneir trwy y gwledydd, 
Teyrnasu b'o cariad yn mbawb at eu gilydd. 

Boed beddwcb — gwir beddwcb, trwy boll gyrau'r 

ddaear, 
Dyrcbafer yr Iesu : mae ef oil yn bawddgar ; 
Ei dymer fwyn nefol a lanwo bob mynwes, 
Rbwng pobl yr bollfyd boed cariad cryf, cynes ; 
Trwy'tb Ysbryd santeiddiol, cymbwysa'u bysbryd- 

oedd, 

1 adael y ddaear ac esgyn i'r nefoedd ; 

Y wlad sydd yn drigfa cyfiawnder a beddwcb, 
A'i mbiloedd preswylwyr mewn perffaitb ddedwydd- 
wcb. 

Ieuenctyd hoff, darllenwcb hanes y Cymdeitn- 
asau a enwyd ; ystyriwch deilyngdod eu bamcan- 
ion pwysig, a byddwch barod i'w cynortbwyo 
a'cb dylanwad, ac a'cb arian. Mae genym lawer 



122 



o gymdeithasau ereill, ag sydd yn fwy union gyr- 
ehol yn cynyg at les ysbrydol dynolryw, trwy 
wasgaru Biblau a thraethodau, ac anfon efengyl 
hedd dros wyneb y ddaear. Gofidus iawn yw 
fod y personau caredig a ymdrecbant gasglu at 
ryw acbos teilwng, yn cael eu derbyn, gan lawer, 
gyda diofalwch mawr, ac, efallai, radd o sarug- 
rwydd. Rhydd ambell un ychydig o geiniogau 
at yr achos pwysicaf, pan y gallai roddi yn 
helaeth. Nid fel hyn y dylai pethau fod. 

VII. Y PWYS MAWR O IAWN DDEFNYDDIO 
RHODDION GWERTHFAWR EhAGLUNIAETH. 

Mae y doniau lleiaf, mwyaf eyfFredin, o eiddo 
Duw, yn wertbfawr ; mae efe yn sylwi pwy sydd 
yn eu cael, a pba ddefnydd a wneir o honynt ; a 
oes rhy w ofal " beth bynag a wnelom, ai bwyta 
ai yfed, am wneuthur pob peth er gogoniant" 
iddo ef. Er galar, mae blys yn cael rhan fawr o 
gyfoeth ein gwlad yn awr. Dywedir y gwnelai 
pedair ceiniog yr wythnos dros 52J mlynedd, y 
corph a'r Hog, £200 5s, Treulia cannoedd yn ein 
mysg lawer fwy na hyn ar fyglys, a llawer iawn 
fwy na hyn ar ddiodydd cryfion. 

Bernir fod dros ddeg miliwn ar hugain o alwyni 
o wirodydd poethion yn cael eu hyfed bob blwydd- 
yn yn y deyrnas hon. Dywedir bod traul y Uyw- 
odraeth yn dri ugain miliwn o bunau yn fiynyddol. 
Yn ol cyfrif a gyhoeddwyd ychydig o amser yn 
ol, dangoswyd fod deugain miliwn o bunau yn 



123 

flynyddol yn cael eu treulio am ddiodydd cryflon ! ! 
Telir genym bob blwyddyn yn nghylch pymtheg 
miliwn o bunau am Whiskey, Gin, a Brandy ; o 
dair i bedair miliwn ar ddeg o bunau yn flynyddol 
am gwrw a phorter ! ! Telir dros un filiwn o 
dretbi ar fyglys a threwlwch ! Ac mae rban fawr 
o'r symau hyn yn cael eu talu gan bersonau isel 
eu hamgylcliiadau, ar y rhai y mae angen pob 
swllt a allont ennill. 

Byddai y swm hwn yn ddigon i adeiladu 6,000 
o addoldai bob blwyddyn, gwerth pedair mil o bun- 
au bob un ; 5,000 o ysgoldai, gwerth chwech cant 
o bunau bob un ; 200 o ysbyttai, gwerth ugain mil 
o bunau bob un; 2,000 o sefydliadau i Grefftwyr 
(Mechanics' Institutes), gwerth dwy fll o bunau 
bob un ; 25,000 o elusendai, gwerth dau cant o 
bunau bob un ; 2,000 o ffynonau, gwerth hanner 
cant punt bob un ; 2,000 o lyfrgelloedd, gwerth 
pum cant o bunau bob un; 200 o berci i bobl 
rodio ynddynt, gwerth deng mil bob un; 3,800 
o wobrwyon i weithwyr, mewn cystadleuaeth, 
gwerth cant punt yr un; punt yr un i 10,000 o 
bobl gleifion; deg punt yr un i 4,000 o deuluoedd 
tlodion, ar amser Nadolig, heblaw Bibl i bob dyn, 
dynes, a phlentyn ag sydd yn Mhrydain Fawr. 

Mae hyn yn beth difrifol iawn. Weithwyr 
caled Cymru, a barhewch chwi i fod mor ynfyd a 
chamddefnyddio eich ennill, a thaflu ymaith y 
fath symau anferth o arian i borthi blys isel, a 



124 

dinystrio eich iecliyd, eich cymeriad, a'ch am- 
gylchiadan chwi a'ch teuluoedd ? Afradlonrwydd 
yw yr achos fod un teulu tlawd yn ein gwlad. 
Deffroed gweithwyr ar frys i wneuthur defnydd 
priodol o'u hennill, ac yna gallant hwy a'u teulu- 
oedd gael cyfiawnder o holl angenrheidiau bywyd, 
a llawer o gysuron hywyd. Gallant gael tawelwch 
mynwes yn awr, a gobaith da am dragywyddol- 
deb dedwydd tn arall i angeu. 

Yn ystod y tywydd caled yn Ionawr, 1861, 
gwnawd ymcbwiliad manol gan yr awdurdodau 
a dyngarwyr yn Lhmdain, i amgylcbiadau y 
tlodion. Cafwyd allan fod £40,000 o dretb yn 
cael eu talu atynt yno bob mis. Rhoddwyd cyn- 
ortbwy neillduol i rifedi aneirif. Bernid y buasai 
llawer iawn o honynt yn meirw o newyn, oni 
buasai y cynortbwy amserol hwn. Barnai Mr. 
Porter, fod y rhan amlaf o'r cyfryw yn ennill 
digon i allu darparu erbyn caledi, ond nad oedd 
un o bob cant o honynt yn meddwl am wneuthur 
nyny. 

Dywed yr un boneddwr fod gweithicyr y wlad 
bon yn awr yn gwario yn agos i £50,000,000 bob 
blwyddyn ar wirodydd ! Mae hyn yn un ran o 
bump yn fwy na'r swm anferthol a grybwyllwyd 
o'r blaen ! Buasai y tlodion y cyfeiriwy d atynt yn 
meirw, ac felly yn syrthio yn ysglyfaeth i gan- 
lyniad eu bafradlonedd, oni buasai cydymdeimlad 
rhai mwy gofalus. 



125 

Ymddengys i ni yn amlwg y dylai ein Ilywod- 
raethwyr fabwysiadu rhyw fesurau yn ddioed, i 
rwystro y fath lygredigaeth erchy]l. Maent yn 
ddiweddar wedi dysgu gweithwyr i edrych at y 
llywodraeth am lawer o bethau ag a ddylent 
ddarparu iddynt eu hunain, ac a allent wneuthur 
yn llawer gwell nac y gall ein lly wodraethwyr eu 
gwneuthur. Gwaith bawdd y w ilunio cyfreithiau 
ne wyddion ; ond yr hyn sydd yn ofynol, y w newid 
arferion y gweithwyr; eu cynhyrfu a'u cyfar- 
wyddo i gy north wyo eu hunain, Hyd nes y 
gwneir hyn, ni wna ein heluseuau ond chwanegu 
y drwg y cwyn wn o'i herwydd. Hhaid i'r gweith- 
wyr eu hunain arfer bod yn gynil a threfnus, os 
amgen ni wna elusenau rhai ereill ond ychydig 
er cyfarfod a'u hangeniou. 

Dylai gweithwyr ymdrechu cael gwell annedd- 
au i fyw ynddynt — rhai llawer mwy cyfleus nac 
sydd gan lawer o honynt yn awr, er mwyn cysur 
a gweddeidd-dra. Ond bod yn gynil a threfnus, 
gallant eu cael. Mae llawer yn cadw eu crwyn, 
eu dillad, eu tai a'u cylch, yn fudr. Nid rhyfedd 
fod dynion yn treulio cyn lleied ag a allont o'u 
hamser yn eu tai eu hunain. Hefyd, mae meibion 
a merched yn ymgymysgu cymaint a'u gilydd, 
fel y mae pob ystyriaeth o weddeidd-dra yn cael 
ei golli, nwydau anifeilaidd yn cael eu cyffroi, a'r 
canlyniadau mwyaf gwarthus yn cael eu hachly- 
suru. Hyderwn y bydd i'r mater gael ystyriaeth 

M 



126 

dwys gan weithwyr, ac y bydd ymdrecli pender- 
fynol am ddiwygiad dioed. Rhaid i'r gweithwyr 
eu hunain ymdrechu effeithio y diwygiad liwn : ni 
all neb avail ei wneuthur drostynt. 

VIII. YSTYRIWCH Y DYLECH FOD YN DDIWYD 
GYDA RHYW ALWEDIGAETH FUDDIOL. 

Bhoddodd yr Arglwydd waith i'n rhieni cyntaf. 
Dylasai Efa ofalu am ei gwaith yn lie gwrando 
ar chwedl ddichell-ddrwg y Sarph dwyllodrus. 
Mae sefyllan i siarad chwedlau ofer ac anmher- 
thynasol, wedi achlysuru drwg filoedd o weithian 
"\vedi hyny. Rhoddodd ein Hathraw mawr i ni 
esampl o ddiwydrwydd. Yr oedd efe "yn myned 
oddiamgylch gan wneuthur daioni." Mae y Bibl 
yn canmol diwydrwydd gyda phethau priodol, ac 
yn condemnio segurdod. Anfynych iawn y ceir 
dynion esgeulus gyda'u galwedigaethau bydol, 
yn ofalus iawn gyda phethau ysbrydol. 

Nid yw dilyn unrhyw alwedigaeth gyfreithlon, 
a duedda i lesau ein cyd-ddynion, yn ddianrhyd- 
edd i neb. Yr oedd yr luddewon fel cenedl, y 
cyfoethog fel y tlawd, yn enwog am eu gofal i 
ddwyn eu plant i fynu mewn rhyw alwedigaeth 
at eu cynhaliaeth, ac er bod o les fel aelodau cym- 
deithas. Tebygol i'n Iesu mawr — "Tywysog 
breninoedd y ddaear," dreulio llawer o ddeg 
mlwydd ar hugain cyntaf ei oes i weithio gyda 
Joseph wrth ei gelfyddyd. Kid segurivr oedd efe. 
Ni all yr addysg goreu a chyflawnaf, na chyfoeth 



127 



lawer, cbwaitb, alluogi dyn i fyned yn gysurus 
trwy anbawsderau bywyd, heb lafur egniol a 
diflino. 

Edryebai Solomon ar segurdod gydag atgas- 
rwydd ; dy wed, " Cerdda at y morgrugyn, tydi 
ddiogyn; edrycb ar ei ffyrdd ef, a bydd ddoeth," 
Diar. yi. 6. Cynghorai Paul Gristionogion i fod 
yn onest, a "cbymeryd poen, gan weitbio a'u 
dwylaw yr byn sydd dda," Epbes. iy. 28. Ac 
aetb mor bell a gorchymyn, " Os byddai neb na 
fynai weitbio, na cbai fwyta cbwaitb," 2 Tbes. 
iii. 10. Ni all neb, yn ol amgylcbiadau em gwlad 
ni yn awr, ddysgwyl cynbaliaetb cysurus, bod yn 
anrbydeddus o ran cymeriad, a bod yn alluog i 
lenwi ei le mewn cymdeitbas, mewn eyfranu i'r 
angbenus, a cbynortbwyo acbosion teilwng, beb 
fod yn ddiwyd a gofalus. Ac un o'r gwrtbrycbau 
mwyaf dirmygedig yn mysg bodan rbesymol, y w 
dyn ieuanc eryf a iacbus, a fyddo yn trenlio ei 
amser gwertbfaY^r mewn segurdod, gan danu ei 
hun am gynbaliaetb, ar ysgwyddau y diwyd a'r 
llafurus. Gwelir rbai yn gadael eu cyfansodd- 
iadau i bydru mewn diogi, nes syrtbio, o ran 
corpb a meddwl, i aiiecbyd. 

Dywed Dr. Dwigbt o America, " Caiff y dyn 
sydd yn crogi, fel baicb, ar ysgwyddau ei gyd- 
ddynion, yr bwn nid yn unig nid yw yn cbwauegu 
dim at gysur y cyffredin, ond a dreulia ei amser i 
ddifa, ei gyfrif gan bawb, a byny yn briodol, yn 
gas-betb (nuisance.) 



128 



Heb ofal ni ellir cyrhaedd fawr gwybodaeth 
am waith angenrheidiol y ty a'r maes, neu 
mewn celfyddyd. Ni ddaw neb yn ddarllenwyr 
da, fel ag i fod yn ddealladwy i ereill, ac i beri 
i'w gwrandawyr amgyffred a theimlo yr hyn a 
ddarllenont, heb lawer o sylw a llafar. Trueni 
mawr fod y cyffredinolrwydd o drigolion ein 
gwlad, llawer ag ydynt wedi gwrando yr efengyl 
dros flynyddau, a rhai ag ydynt yn aelodau mewn 
eglwysi, yn ddiffygiol iawn mewn darllen. Er 
ein cysur, mae 1 lawer yn awr yn ein hysgolion 
Sabbothol yn deffroi, ac yn ymffurfio yn ddos- 
parthau er diwygio mewn darllen, ac felly gallwn 
hyderu y daw y rhai hyn nid yn unig i allu dy- 
icedyd pob gair yn gy wir, ond hefyd i bwysleisio 
fel ag i drosglwyddo y synwyr i'w gwrandawyr. 

Ieuenctyd, deffrowch, a phenderfynwch ddyfod 
yn fedrus yn holl waith eich lie. Nid doeth, 
efallai, fyddai i chwi gynyg dysgu llaiver o al- 
wedigaethau : mae einioes dyn yn rhy fyr at hyn , 
Ond dylai pob merch ieuanc fod yn gyfarwydd a 
gwaith ty ; a phob bach gen ieuanc fod yn gyfar- 
wydd a gwaith y cylch y bwriada droi ynddo, 
Dylai pawb lafurio am radd gymedrol o wybod- 
aeth am bethau yn gyffredin, er lies cymdeithas ; 
ond yn enwedig am eu cyflwr fel troseddwyr yn 
erbyn Duw, ac am drefn rasol y nef, trwy y 
Cyfryngwr, i'w hachub, a'u dwyn i fwynhad o 
fy wyd tragywyddol. 



129 

Er cefnogi ein ieuenctyd i ddiwydrwydd ac 
ymdrech, gwnaf enwi rhai personau, y rhai, yn 
wyneb anfanteision inawrion yn eu cychwyniad, 
o herwydd amgylchiadau isel eu rhieni, marwol- 
aeth tad neu fam, &c, a ddaethant yn enwog 
mewn gwahanol ffyrdd trwy ymdrech penderfy- 
nol, heb ond ychydig o fanteision mewn cymhar- 
iaetli i lawer ereill, megys James Watt, yr hwn 
a fu yn enwog am ei wybodaeth yn nghylch 
agerdd-beirianau. Syr Hymphrey Davy, dyfeis- 
ydd y Safety-Lamp, trwy yr hon, yn ddiau, yr 
achubwyd miloedd o fywydau mewn gweithiau 
glo, William Caxton, yr hwn oedd yn byw 
mewn oes dywell, yn agos i bedwar cant o nyn- 
yddau yn ol, pan nad oedd ond ychydig o lyfrau 
i'w cael. Efe oedd un o'r rhai cyntaf i sefydlu 
yr Argraph-Wasg yn y deyrnas hon. 

Trwy lafur dirfawr dysgodd amrywiol o ieith- 
oedd, a chyhoeddodd lawer o lyfrau trwy anhaws- 
derau mawrion. Erys ei goffadwriaeth yn nchel 
hyd heddyw, Cafodd Dr. Adam Clarke, pan yn 
fachgen, ei osod gan ei dad mewn masnachdy, 
a dilynodd fasnach dros flynyddau. Ond, yn 
raddol, daeth ei awydd am wybodaeth mor gryf, 
fel yr ymroddodd i'w chyrhaeddyd. Gwyr y 
cyhoedd i hwn ddyfod yn wr mawr yn Israel. 
Er nad all holl feibion Gwalia godi fel y gwyr 
hyn, eto gall pawb godi ychydig mewn cym- 
deithas \ dyfod yn gysurus eu hunain, a bod yn 



130 

ddefnyddiol i ereill. Dywed Dr. Dwight, u Yn 
mysg y rhai oil ag y gwn i am danynt, ag yr 
ymddangosai eu bod wedi dyfod i edifarhau am 
bechod, nid wyf yn cofio ond am un dyn diog : a 
daeth y dyn hwn i fod yn ddiwyd o hyny allan." 
Mae y dyn segur yn temtio y diafol i'w demtio ef. 

IX. Y DYLID GOFALU AM WEDDEIDD-DKA 
A PHURDEB. 

Dylem ddysgu ymddwyn yn foneddigaidd 
mewn cyfeillach. Mae hyn yn anhebgorol er 
ennill parch, ae er gwneuthur eich cyfeillach yn 
ddidramgwydd i ereill. Mae llawer yn ddiofal 
iawn am hyn. Dymunaf alw sylw neillduol ten- 
lnoedd y wlad a'r gweithiau at hyn. Mae pobl 
ieuainc, o'r ddau ryw, yn ymgymysgu llawer a'u 
gilydd. Arferant ymadroddion anweddus — ym- 
adroddion y rhai na all nid yn nnig dynes ieuanc, 
ond dyn ieuanc ag a hyfforddwyd yn briodol, lai 
na gwridio wrth eu clywed — ymadroddion a en- 
nynant deimladau anifeilaidd dynoliaeth, ac a 
ddygant yr anystyriol i edrych ar y drygau 
mwyaf erchyll ae atgas, fel pethau dibwys, ac 
a'u dallant rhag gweled y gwarth cysylltiedg a 
hwynt. 

Feibion ieuainc, gochelwch ddinystrio gwyryf- 
on ieuainc, trwy dwyll ac addewidion teg. Chwi 
sydd yn ymosod. Mae rhai merched, rhaid addef, 
yn gellweirus a digywilydd iawn, ond er hyny 
dechreua y drwg, agos, bob amser, o'ch tu chwi* 



131 

Mae angen gwelliant mawr yn ein mysg yn null 
pobl ieuaine o gyfeillachu a'u gilydd gyda golwg 
ar fyned i'r cyflwr priodasol. Rhodder prawf 
ein bod wedi cael gwir ddiwygiad crefyddol, trwy 
ddiwygio yn hyn. Mae y trueni a ddyoddefa 
cannoedd o ferched pen-noeth heolydd ein trefi 
mawrion, a'r cyflwr erchyll y syrth 11a wer o hon- 
ynt iddo, yn yr hwn nid oes llygad, braidd, " a 
dosturia wrthynt," ac yn yr hwn y mae yn an- 
hawdd i ddyngarwyr a ymwelant mewn tiriondeb 
ag anneddau yr iselradd, allu cynhyrfu digon o 
wroldeb a thynerwch i yniweled a'r rlxai hyn yn 
yn eu cyflwr ffiaidd, yn galw yn uchel am dd'ial 
Llywydd y bydoedd ar eu hudwyr llygredig. 
Ystyriwch hyn yn ddifrifol. Un o'r pethau 
mwyaf erchyll ag a gyflawnir yn ein gwlad, y w 
bod dyn ieuanc yn hudo un o'r ystlen wanaf 
oddiar lwybr rhinwedd, ac yna yn ei gadael yn 
ei gwarth, yn ysglyfaeth i euogrwydd cydwybod, 
ac esgeulusdra ac oerfelgarwch ei pherthynasau 
agosaf, i wynebu ar gyfyngder caled pan nad all 
edrych ar neb o'i chylch a gydymdeinila a hi. Nid 
rhyfedd fod amrywiol yn y cyfryw amgylchiad 
yn ymollwng naill ai i wneuthur diwedd ar eu 
hoedl, neu yr hyn sydd, efallai, yn waeth, i uno 
gyda 'r rhai ydynt wedi bwrw ymaith gywilydd, 
ac ydynt wedi syrthio i'r trobwll ofhadwy— 
puteindra cyhoeddus, o'r hwn nid oes ond ychydig 
yn dianc. 



132 



Feibion ieuainc, ystyriwch y gwna Barnydd yr 
holl ddaear farn : efe "a wrendy waedd y cys- 
tuddiol." Cyhoedda Duw y gwirionedd uwch 
eich penau, " Mi a ymwelaf a chwi am ddrygioni 
eicli gweithredoedd, medd yr Arglwydd," Jer. 
xxiii. 2. " Efe a gofia eich anwiredd, ac a ofwya 
eieh pechodau," Hos. viii. 13. Dichon eich bod 
chwi yn ymffrostio yn eich medrusrwydd i lwyddo 
yn eich erehyll-waith. Ond gwna y Duw sant> 
aidd i hyn droi yn " chwerwder chwerw " i chwi, 
ryw ffordd neu gilydd, naill ai yma mewn dwys 
edifeirwch, neu mewn gwae o'r hwn ni bydd 
gwaredigaeth. Penderfynwch " rodio yn wedd- 
us, megys wrth liw dydd ; nid mewn cyfeddach 
a meddwdod ; nid mewn cydorwedd, ac anllad- 
rwydd," Rhuf. xiii. 13. 

X. GOFALWCH AM WNEUTHUR GWIR GREFYDD 
EICH PRIF BETH ; A BYDDWCH YN RHEOLAIDD 
YN EICH YMWNEUD A MODDION GRAS. 

Cydnabyddir yn gyffredin y dylai Duw gael ei 
addoli, y dylai pawb gydnabod ei fawredd, eu 
dibyniad arno, a'u rhwymau i'w barchu a J r holl 
gaion. Yr oedd y genedl Iuddewig yn ofalus 
neillduol am arferyd eu plant i addoli yr Ar- 
glwydd. Dygent hwynt dan sel y cyfamod pan 
yn wyth niwrnod oed. Gan fod ein breintiau ni, 
dan yr efengyl, lawer yn amlach, a'n gwybodaeth 
am Dduw a'n dyledswydd lawer yn helaethach* 
nac oedd yr eiddynt hwy, mae ein rhwymau iddo 



133 



o gymaint a liyny yn fwy. Yr ydym yn derbyn 
trugareddau yn barhaus o'i law, gan hyny dylem 
ei fendithio yn barhaus. Mae pob dydd yn dwyn 
ei waith gydag ef, ac felly mae arnom. angen 
cymorth a rhyw fendith newydd bob dydd. Ys- 
tyriwcb fod arnoch angen dysgeidiaeth dwyfol 
yn wyneb amgylchiadau dyrus, dylanwad yr Ys- 
bryd Glan i adnewyddu eiek natur, i'ch dwyn i 
naws pethau ysbrydol, ac i ffurfio " Crist ynoch, 
gobaith y gogoniant." 

Mae yn anhebgoroi i ni ymarferyd a phethau 
Duw mewn trefn i grefydd ddyfod yn hyfrydwch 
i ni, ae y byddoni yn ein helfen pan yn rkodio ei 
flyrdd. Ddim ond i ni ddyfod i fivynhau y cyf- 
lawniad o ddyledswyddau crefydd, bydd yn hawdd 
i ni eu dilyn : yn hyny y bydd ein dedwyddwch 
penaf. "Ymarfer dy hun i dduwioldeb." u Ym- 
arfer, attolwg, ag ef ; o byn y daw i ti ddaioni." 
Os na byddwn yn mwynhait dyledswyddau cref- 
yddol, ni bydd y cyflawniad o bonynt yn dder- 
byniol gyda Duw, a bydd perygl y gwnawn eu 
hesgeuluso yn fuan. Trwy ymarferiad y daw 
plentyn i gerdded, ac i siarad. Yn yr un modd 
y daw meddyliau i allu ymsefydlu ar ryw bwnc, 
ac i'w ddilyn nes ei amgy fired. Fel byn y mae 
"cynyddu mewn gras, a gwybodaetb ein Har- 
glwydd Iesu Grist." 

Hefyd, mae ymarferiad yn cael llywodraeth 
nerthol ar ddyn, pa un ai da ai drwg fyddo : mae 



134 

ei ddylanwad yn cryf hau wrth ei ddilyn. Bydded 
i ieuenctyd ystyried hyn, a gochelyd dechreu ar 
arferion drwg, megys yfed diodydd cryfion, llosgi 
tobaco, rhoddi y ffrwyn i'w nwydau llygredig, &e. 
Mae hyn yn annogaeth gref i ddechreu ar arferion 
da. Mae agos mor hawdd i'r " Ethiop newid ei 
groen, a'r llewpard ei frychni," ag yw i rai wedi 
"cynefino a gwneuthur drwg, ddysgu gwneuthur 
da," Jer. xiii. 23 . Ond ar y Haw arall, daw 
gweithredu rhinweddau crefyddol, trwy ymar- 
feriad, yn ddedwyddwch i'r galon. Daw dyn 
felly i weled mwy o deilyngdod crefydd, i ymaf- 
lyd ynddi yn fwy egniol. Ar y tir hwn cawn 
ymgeledd y nefoedd, ae "ni lithrwn ni ddim 
byth." Mae lleisian lawer o'ch eylch yn galw 
yn ucnel arnoch i ddeffroi gydag achos eich 
eneidiau. Mae ein Duw da, ar ei orsedd mewn 
gogoniant ; ei weision ar y ddaear ; a saint per- 
ffeitbiedig yn ngwlad yr hedd, yn eich gwahodd 
i rodio y fTordd a arweinia yno. Mae y colledig- 
ion, yn ngwlad y gwae, yn erfyn arnoch beidio 
dyfod "i'r He poenus hwnw." Mae amser yn 
dianc yn gyflym. Dy wed y Bibl, a marwolaethau 
sydyn cyfeillion o'n hamgylch, fod einioes yn an- 
sicr, a bod y bedd yn " dy rhagderfynedig i bob 
dyn byw." 

Ond i ddyfod yn nes atoch ; edrychwch pa beth 
a ddaeth o ieuenctyd a adwaenech ; yn ol eu dull 
o fyw, gwelwch rai yn gorphen eu gyrfa mewn 



135 

gwarth yn y byd hwn, ac felly heb ddim iV 
ddysgwyl ond y tywyllwch du, yn y byd a ddaw. 
Ereill, o drugaredd y nef, trwy "lynu wrth yr 
Arglwydd, a pharhau yn gwneuthur daioni," yn 
diogelu gradd o barch, a chysur meddwl yma, a 
gwynfyd diddiwedd y tu arall i'r lien. 

Cyfeiria hen weinidog parchus at ddau lencyn 
a welsai mewn ysgol, ac yn cyrchu i'w addoldy 
ef i wrando. Yr oedd y ddau yn barchus yn y 
teulu, ac yn meddu galluoedd tebygol i'w codi i 
enwogrwydd. Yr oeddynt yn hoffi eu gilydd, 
ac yn cyd-ddyfod i dy Dduw. Ymddyddanai y 
gweinidog a hwynt yn ami am betbau crefydd : 
ymddangosai y ddau yn gwerthfawrogi moddion 
gras. Yr oedd yn amlwg fod yr hynaf o'r ddau 
yn myned rhagddo mewn rhinwedd; daeth, yn 
mhen ychydig, i geisio aelodaeth eglwysig, a der- 
byniwyd ef gyda hyfrydwcb mawr. Ennillai 
barch. gyda'r gweinidog a'r gynulleidfa, a hyderid 
y buasai yn ddefhyddiol iawn yn y byd. Ond cyn 
hir clafychodd ; a gwelid yn eglur ei fod yn fuan 
i adael y byd. Pan yn ymyl angeu, teimlai yn ddi- 
olchgar iawn am grefydd, yr hon oedd yn rhoddi 
tawelwch i'w fynwes, ac yn llenwi ei galon " a 
llawenydd annhraethadwy a gogoneddus." 

Wedi i'r Hall adael ei ysgol, aeth o'r ardal i 
fyw : ac ni chlywodd y gweinidog air yn ei gylch 
dros ddwy flynedd. Yn annysgwyliadwy galwyd 
arno i'w weled, a dywedwyd wrtho fod y gwr 



136 



ieuanc wedi cael ei hudo gan ryw gyfeillion ofer 
i ddarllen ysgrifeniadau Thomas Paine, ac wedi 
llyncu egwyddorion yr anffyddiwr hwnw. Yr 
oedd yn awr yn glaf iawn, yn gwaedu o'i ysgyf- 
aint, Pan aeth y gweinidog i'w ymyl, trodd 
olwg dreiddiol arno, ac, a'r gwaed yn ffrydio o'i 
enau, dy wedodd, " Yr wyf fi yn golledig ! Yr 
wyf fi yn golledig ! Mi a wn fy mod -wedi fy 
ngholli byth ! " Ymdrechai y gweinidog ei gy- 
farwyddo yn nhrefn achub. Ond dywedai y claf, 
gyda dychryn mawr, " Peidiwch, Syr. Mae hi yn 
awr yn rhy ddiweddar! Mae yn garedigrwydd 
ynoch chwi, i ddyfod i'm gweled. Ond mae yn 
awr yn rhy ddiweddar ! Nid oes gobaith i mi ! " 
Gwnaeth y gweinidog gynyg gweddio gydag ef ; 
ond ataliodd y claf ef, gan ddywedyd, "Peidiwch! 
Peidiwch ! Collir fi dros byth ! ! " 

Ieuenctyd hoff, yr oedd gwahaniaeth dirfawr 
yn nghyflyrau y rhai hyn wrth derfynu eu hoes. 
Un yn cael ei " yru ymaith yn ei ddrygioni ; " a'r 
Hall ' ' yn gobeithio pan yn marw." Ie, nid yn nnig 
yn (/obeithio, ond yn teimlo yn berffaith ddiogel, 
ac yn ymadael a'i " lygaid yn gweled iechydwr- 
iaeth" Duw. Ystyriwch yn ddifrifol mai en 
gwahanol ddulliau o fyw a wnaeth y gwahaniaeth 
hwn rhynddynt wrth farw. " Marw a wnelwyf 
o farwolaeth yr uniawn ; a bydded fy niwedd i 
fel yr eiddo yntau." 

Hen weinidog duwiol arall, pan yn ymyl angeu, 



137 

wrth ymddyddan a brawd a ymwelai ag ef, yn 
nghylch sefyllfa crefydd yn y wlad o'u cylch, a 
safodd, gyda difrifoldeb mawr, ar y pwys o annog 
pawb a fyddai dan wasgfa am eu cyflwr, i blygu 
pan dan yr argyhoeddiad cyntaf; a dywedodd y 
gwyddai am lawer ag oeddynt, trwy esgeuluso 
meithrin eu teimladau crefyddol, wedi selio en 
damnedigaeth dragywyddol. A chwanegodd, 
" Yr wyf yn cofio— a thebygol y cofiaf byth, am \vr 
ieuanc, cryf iawn o gorph a meddwl, a ddeffro- 
wyd, yn mysg llawer ereill, i ystyriaeth o'i drueni 
ysbrydol. Cyrchai i wrando y pregethiad o'r 
efengyl, a deuai yn rheolaidd dros wythnosau i 
gyfarfodydd gweddio yr eglwys. Clywid ef, 
weithiau, yn ocheneidio yn lied uchel fel dyn 
mewn ing am ei gyflwr ysbrydol. Pan y dys- 
gwylid i'r dyn ieuanc hwn roddi ei hun yn llwyr 
i'r Arglwydd, clywais fod rhai cyfeillion yn ym- 
dreebu ffurfio cyfarfod llawen (ball) yn y dref, 
Aetb rhai o'r cyfryw at y gwr ieuanc dan sylw i 
erfyn arno roddi tro i mewn atynt. Trwy lawer 
o berswadio a gwenieithio, llwyddasant gydag ef 
i addaw 'rhoddi tro i mewn.' Gofynais iddo y 
cyfleusdra cyntaf a gefais, a oedd efe wedi addaw 
fel y nodwyd. Dywedodd, 'Hwy a fuant mor 
daer, fel yr addewais roddi tro i'w gweled.' 
Rhoddais o'i flaen y canlyniad dychrynllyd, a 
dy wedais, os elai, fy mod yn dra sicr na welem 
ef mwy yn ein cyfarfodydd gweddio. Tystiodd 

N 



138 



yn ddifrifol y buasai yn dyfod, a'i fod yn bender- 
fynol na cbaffai yr adfywiad fyned heibio heb 
iddo ddyfod yn grefyddol. 'Rboddodd dro i 
weled ' y cyfarfod hwnw, ac nid ymddengys iddo 
deimlo gwasgfa bytb wedi byny am ei gyfl wr ! ! 
Ni ddaetb mwy i wrando yr efengyl, a gocbelai 
bob cyfeillach a pbobl grefyddol." 

Nodwn un engraifft arall o'r fatb, gan ddymuno 
cael sylw difrifol ein cyfeillion ieuainc at y mater 
y cyfeirir ato. " Yr oedd mewn ardal, ddynes ieu- 
anc brydfertb iawn, ond ofer, a boff o ddifyrwcb 
a llawenydd pecbadurus. Trwy ryw foddion 
daeth i gyfyngder meddwl yn ngbylcb ei sefyllfa 
ysbrydol; ond ni fynai ymostwng i'w bargy- 
hoeddiadau, ac yn raddol llonyddodd ei mynwes. 
Ar ryw acblysur cyfarfu gweinidog efengyl a ni 
pan oedd yn llawn o lawenydd, fel pe na buasai 
im gofid yn y byd yr oedd bi yn by w ynddo, nac 
acbos i'w ofni o un man, 

" Yn fuan wedi byn daetb cenad at y gweinidog 
i bysbysu iddo ei bod bi yn glaf iawn, ac yn ol 
pob golwg yn ymyl angeu, Aetb ati yn ddioed. 
Dy wedodd wrtbo, " O yr wyf fi yn marw ; ac yr 
wyf yn anmbarod i farw; yr wyf yn myned i 
uffern ! ! O gweddiwcb dros fy enaid tlawd ! " 
Wedi iddo ymdrecbu gweddio drosti, bi a aetb 
dros y geiriau a nodwyd dracbefn, ac a arferodd 
rai geiriau cryfacb a mwy dycbrynllyd. Yna efe 
a ymdrecbodd ei dysgu yn nbrefn iecbydwriaetb, 



139 

a'i hannog i bwyso ei henaid ar Iesu Grist. Wedi 
gwrando ychydig ar y sylwadau hyn, hi a drodd 
at ei mham, yr hon oedd yn ei hymyl yn gweini 
iddi, ac a ddywedodd, " O fy mam, yr wyf yn 
marw ! gweddiwch dros eich plentyn sydd yn 
marw. — Ni chlywais chwi yn gweddio erioed. 
Fy mam, yr wyf yn myned i uffern. Gwnewch 
weddio dros fy enaid tlawd! " 

" Yn credu ei bod bron ymadael, gofynwyd iddi, 
1 A wnewch chwi yn awr dderbyn Iesu Grist fel 
yr unig Achubydd rhag pechod a thrueni, ac ym- 
ostwng iddo ? Hi a atebodd, ' Na wnaf, nid dllaf 
ei dderbyn! Mae hi yn ehy ddhveddak, ! ! ' 
Y rhai hyn oeddynt ei geiriau diweddaf. Ym- 
ddangosai yn crynn gan ddychryn ; ocheneidiodd, 
collodd ei banadl, ac ymadawodd yr enaid gwertli- 
fawr i ymddangos ger bron ei Farnwr cyfiawn. 
Ieuenctyd, ysgrifenir hyn er rhybudd i chwi." 

Nis gallaf, gyfeillion ienainc anwyl, roddi y 
mater hwn heibio, heb alw eich sylw at arferiad 
lied gyffredin a gedwir i fynu mewn gwahanol 
ardaloedd hyd heddy w, sef myned i dafarndai ar 
ol oedf aon. Gwelir meibion a merched yn heidio 
yno, heb ystyried fod y cyfryw arferiad wedi 
achly suru colledigaeth miloedd o eneidiau ! Teim- 
lodd cannoedd, pan mewn oedfa, wasgfa o herwydd 
eu perygl ysbrydol ; gwnawd addewidion difrifol 
i ymadael a phechod, a dilyn Crist yn ffyddlon. 
Ond wedi myned allan y molly ngwyd i'r arferiad 



140 

dan sylw, ac o ychydig i ychydig, cawd tawelwch 
yn y fynwes, a therfynwyd yr oes yn ngwasan- 
aeth pechod ! 

Mewn cyfarfod unwaith, teimlodd dyn yn 
ddwys iawn o herwydd ei gyflwr, ac wylodd 
ddagrau lawer. Wrth fyned adref gyda rhai o'i 
gyfeilllon, cy wilyddiai o herwydd y teimladau ag 
oedd wedi ddangos. Gofynwyd iddo pa fodd yr 
oedd yn hoffi. y pregethwr, dywedodd, "Bum i 
yn ddigon o ffwl i wylo dan y bregeth," Yn 
mhen dau ddiwrnod wedi hyn, pan gyda 'i waith 
arferol, syrthiodd i lawr yn farw ! Nid diberygl 
yw cellwair a phethau crefydd. Mae terfyn ar 
amynedd Duw ei hun ! Darllenwch ac ystyriwch 
deimlad dwys ein Ceidwad tyner, pan yn edrych 
ar brif ddinas Israel, yr hon oedd wedi hir ddir- 
mygu ei gynghorion. " Pan welodd efe y ddinas, 
efe a wylodd drosti, gan ddy wedyd, Pe gwybuasit 
tithan, ie, yn dy ddydd hwn, y pethau a ber- 
tliynent i'th heddwch! eithr yn awr y maent yn 
guddiedig oddiwrth dy lygaid," Luc xix, 41, 42. 

Dichon y gwna Duw, yn ei ras mawr, lefaru 
wrthych drachefn a thracbefn, cyn eich rhoddi i 
fynu; ond "Edrycbwcb na wrthodoch yr hwn 
sydd yn llefaru. Oblegyd oni ddiangodd y rhai 
a wrthodasant yr hwn oedd yn llefaru ar y ddaear, 
mwy o lawer ni's diangwn ni, y rhai ydym yn 
troi ymaith oddiwrth yr hwn sydd yn llefaru o'r 
nef/ , Heb. xii. 25. 



141 

Gran foci ein Duw, o'i ryfedd ras, 

Yn cynyg hedd i ni, 
Maddeuant llawn o bob rhyw fai ? 

Trwy angeu Calfari, 

Fe ddylai pawb, pob oed, pob gradd, 

Ymostwng wrth ei dra'd ; 
Rhyfeddu fod ein Llywydd mawr 

Yn cynyg maddeu ? n rhad. 

JBoed i'th ddaioni, Arglwydd da, 

Ein toddi oil i.gyd ; 
I dderbyn Crist, ennill bawb 

Trwy boll derfynau 'r byd. 

XI. Ymdrechwch wneuthuk, yr hyn sydd 

DDA, HEB DDIBYNU OND YCHYDIG AM GYDNA- 
BYDDIAETH ODDIWRTH DDYNION AM HYNY. 

Dichon y bydd cydwybod, a Bibl yn 61 eich 
barn chwi, yn galw arnoch weithiau i weithredu 
yn groes i farn y cyhoedd ; yn groes i olygiadau 
rhai o'ch cyfeillion anwylaf, ac yn groes i'ch budd 
tymhorol, yn ol yr olwg ar y pryd. Dichon nid 
yn unig* na chewch gydnabyddiaeth y rhai fydd- 
ont o'ch cylch am eich cymwynasan, ond yr ang- 
hofir chwi fel yr anghofiodd y Pentrulliad Joseph. 
Ie, efallai, y dirmygir chwi, fel y dirmygwyd 
llawer o wasanaethwyr ffyddlonaf cymdeithas 
mewn llawer oes, ac yn enwedig ein Cymwynaswr 
mawr, yr Arglwydd Iesu Grist. 

Gofalwch am wasanaethu Duw yn yr oil a 



142 

wneloch. Nid digon yw i chwi ofalu am iechyd- 
wriaeth eich eneidiau: gallech wneuthur hyny 
oddiar ofal am danoch eich hunain, Gwir y caiff 
Duw ei ogoneddu trwy hyny, ond rhaid i chwi am- 
canu at fwy na hyn. Dylech gyny g at ddwyn ereill 
at Iesu Grist, i weled gogoniant Duw a'i barchu. 

Nac ymdawelwch ar yr hyn a elwir yn gyffre- 
din moesoldeb ; sef gofal am ddyledswyddau a 
berthynant i ni ein hunain, ac i'n cyd-ddynion, 
megys bod yn onest, yn gyfiawn, caredig, hael- 
ionus, cymedrol mewn bwyta ac yfed, bod yn 
ddiwair, &c. Dysgwylir yn naturiol i ni ofalu 
am y pethau hyn oil. Ond mae Duw yn gofyn 
am ein calon. Gofyna i ni dderbyn ei Fab ; a 
groesawi ei Ysbryd Santaidd i drigo ynom byth. 
Gan mai Ysbryd yw, gofyna i ni ei wasanaethu 
" mewn ysbryd a gwirionedd." 

Peth anmhriodol iawn fyddai i Gristionogion 
gyfyngu eu sylw at eu lies eu hunain fel eu prif 
nod wrth fyw. Maent hwy i fod yn " weision i 
Dduw : " nid ydynt i " ryngu eu bodd eu hunain." 
Dylai fod anrhydedd ein Meistr, daioni amserol a 
thragywyddol ein cyd-ddynion, yn bwysig yn 
ein golwg yn ein holl weithrediadau. Nid all dyn 
ddiogelu ei les a'i ddedwyddwch ei hun, ond mewn 
cysylltiad ag ymdrech i ddwyn yn mlaen ddaioni 
y cynredin. Na ddigalonwch, os na welwch y 
cyhoedd yn ystyriol o'u rhwymau i chwi am eich 
gwasanaeth; " Mae eich barn gyda'r Arglwydd, 



143 



a'ch gwobr gyda'ch Duw." Bydd eich "clod 
nid o ddynion, ond o Dduw," yr hyn sydd ganmi? 
gwell. Ni adawa efe neb o'i wasanaethwyr ffydd- 
Ion heb eu gwobrwyo. Cant eu gwahodd i mewn 
"i'w lawenydd" yn y cyflwr dyfodol, Bydded 
ynoch benderfyniad diysgog i "lynu wrth yr 
Arglwydd o lwyr-fryd calon byd y diwedd," pa 
beth bynag fydd hyd ac anhawsderau eich taith, 
Byddwch yn ennillwyr mawr byth o wneud hyn. 

Os dygwydda i cbwi dderbyn angbaredigrwydd 
oddiwrtb rai wrth weithredu yn y dull a nodwyd, 
ymdrechwch feithrin ewyllys da at bawb. " Pa 
bethau bynag a ewyllysioch eu gwneuthur o 
ddynion i chwi, felly gwnewcb chwitbau iddynt 
hwy.'' Ni bydd jn ddoeth i cbwi wneuthur 
pawb yn gyfeillion mynivesol ; ond "hydymae 
ynocb byddwcb heddychlon a phob dyn." 

Petb anhyfryd iawn yw fod dynion yn byw yn 
ymyl eu gilydd, ac efallai, yn cyrcbu i'r un lie i 
addoli, heb fod ar dir i allu yniddyddan yn serchog 
st'u gilydd pan gyfarfyddont. Pan ddygwyddo 
rhywbeth annymunol rhwng personau, ymdreched 
pob un i symud yr hyn a'i hachlysurodd, Mae 
chwerwder ysbryd yn dinystrio y teimlad hyfryd 
a ddylai fod yn y naill ddyn at y Hall, ac yn an- 
nedwyddu y fynwes lie y caffo ei ymgeleddu. 
Mae gwneuthur yr hyn sydd dda, yn wobr ynddo 
ei hun, gan ei fod yn rhoddi tawelwch i'r fynwes. 
" Lly wodraethed tangnefedd Duw yn ein calonau," 



144 



YE EGLWYS GEISTIONOGOL. 

" Annerchwch yr Eglwys," Ehuf. xyi. 5. 

Eglwys Gristionogol yw y gymdeitlias bwysicaf 
a mwyaf dylanwadol ag sydd ar wyneb y ddaear. 
Mae gwir ddedwyddwch dynolryw, yn dymhorol 
ac yn ysbrydol, yn dibynu ar ei llwyddiant ; a 
dibyna ei llwyddiant ar ei bod yn cael ei ffurfio 
a'i llywodraethu yn ol cyfarwyddiadau y Testa- 
ment Newydd. Hi yw teyrnas ysbrydol Crist 
yn y byd. Ni all neb fod yn ddiofal am dani, 
a diymdrecb yn nghylch deall ei nbatur, heb 
bechu yn erbyn ei Sylfaenydd gorucbel, yr liwn 
yw Arglwydd yr arglwyddi, a Brenin y brenin- 
oedd. Dylem lafurio er cyrhaedd golygiadau 
cywir am ei chyfansoddiad, ei hamcanion pw T ysig 
a bendigedig, a'r cyfreitbiau wrtb ba rai y mae ei 
hacbosion i gael eu trefnu. Dylem beidio rhoddi 
i fynu ein bymchwiliad nes y caffom sail i gredu, 
yn wyneb y Datguddiad dwyfol, ein bod wedi 
cyrhaedd y gwirionedd yn ei chylch. 

Nid yr un peth a olygir bob amser wrth y gair 
EkkXijqio. — eglwys, yn y Testament Newydd. Ond 
yn mhob man mae yn golygu personau ac nid lie. 
Weithiau golyga gynulleidfa wedi ymgynull i 
unrhyw ddyben, gwladol neu grefyddol, Act. xix. 
32, 39, " Y gynulleidfa (eglwys) oedd yn gymysg." 
"Mewn cynulleidfa (eglwys) gyfreithlon y ter- 
fynir byny." Bryd arall golyga y gair yr boll 



145 



gredinwyr yn mhob oes a gwlad, Heb s xii. 23, 
" I gymanfa a chynulleidfa (eglwys) y rhai cyn- 
taf-anedig, y rhai a ysgrifenwyd yn y nefoedd." 
Act. xx, 28, " Eglwys Dduw, yr hon a bwrcasodd 
efe a'i briod waed." Yn ei ystyr mwyaf cyfyng 
golyga y gair gynulleidfa o Gristionogion, yn 
cyfarfod mewn un lie i addoli Duw, a gweini 
ordinhadau ei efengyl, yn ol ei air; megys yr 
eglwys yn Corinth ; eglwys y Thessaloniaid ; eg- 
lwys Ephesus ; eglwysi Galatia (Gal. i. 2, 22.) ; 
eglwysi Judea (Act. ix". 31.); sef y cynulleidf a- 
oedd crefyddol a gyfarfyddent i addoli Duw yn y 
lleoedd a'r gwledydd hyny. 

Hefyd, arferir y gair mewn ymddyddan cy- 
ffredin, am wahanol enwadau crefyddol, megys 
Eglwys Lloegr; Eglwys yr Alban; Eglwys Rhu- 
fain ; Eglwys Groeg ; Eglwys Armenia ; Eglwys 
Abysinia, &c. Mae y Mohametiaid, hefyd, yn 
enwad lhiosog iawn. Mae Eglwys Lloegr ac 
Eglwys yr Alban, yn brotestanaidd ; Eglwys 
Rhufain yn babyddol ; ac mae Eglwys Groeg 
agos mor llygredig ag Eglwys Rhufain. Cymysg 
yw Mohametiaeth o Iuddewaeth, Cristionogaeth, 
a Phaganiaeth. Mae yr enwadau hyn oil yn 
cynal eu hunain trwy orfodaeth. 

Mae yn ein gwlad gyrph ereill o grefyddwyr, 
lluosog, cryfion, parchus, a dylanwadol iawn, y 
rhai y mae eu henwau yn ddigon adnabyddus i'r 
werin. Oil yn Brotestaniaid, ac yn cynal eu 



146 



hunain yn anrhydeddus ar yr egwyddor wir- 
foddol. A cheir yn eu mysg lawer o ryrn a 
bywyd crefydd. Gan mai dylamuad moesol, a 
bendith y Goruchaf, yw eu nberth, rhaid fod gan- 
ddynt ddylanwad mawr, a'u bod yn gwneuthur 
llawer o ddaioni yn mysg y werin, gan eu bod yn 
gallu cynal eu hunain mor gysurus beb gymorth 
oddiwrtb y llywodraeth wladol. Dywedai Mr. 
BuckiDgbam fod cenedl o ddynion cryfion a iacbus 
rbyfeddol mewn gwlad yn y dwyrain, beb un 
meddyg yn eu plitb. Yr oeddynt mor iacbus fel 
nad oedd cynhaliaeth i feddyg o fewn i'w gororau. 
A barnent bwy mae y prif reswm eu bod mor 
iacbus oedd, nad oedd un meddyg yn eu gwlad. 
Gallwn ninau ddywedyd mae un acbos o iecbyd 
a llwyddiant yr enwadau ymneillduol, yTT, nad 
yw y Uywodraetb wladol yn cael ymyraetb a'u 
trefniadau eglwysig : ddim ond diogelu rbyddid 
iddynt, Mae eu llafur wedi bod o les dirfawr er 
diwygio a gweddeiddio y werin. Brysied yr en- 
wadau ereill i roddi beibio orfodaetb er cynal yr 
acbos mawr, a symud ymaitb y gwartb a acbly- 
sura oddiar Gristionogaetb. 

Yr oedd eglwysi Cristionogol lawer yn y byd 
oesau cyn bod Eglwys BJiufain, Eglwys Lloegr, 
nac un o'r enwadau parchus y cyfciriwyd atynt, 
yn adnabyddus. Eglwysi ag y teimlai y byd eu 
dylanwad iacbus, fel yr oedd yn well o'u berwydd. 
Yn awr svlwn 



147 



I, Ak, gyfansoddiad eglwys gristionogql. 

1. Gwneir hi i fynu o rai xjn proffesu ffydd yn 
lesu Grist. Mae ei haelodau i fod yn rnai y 
byddo He i gasglu eu bod yn edifarhau am bech- 
od ; bod eu cydwybodau wedi eu deffroi i deinilo 
eu perygl ysbrydol fel pechaduriaid yn erbyn 
Duw, a'u bod, yn eu gwasfa, yn ffoi at y Gwar- 
edwr, ac yn pwyso arno am waredigaeth. Yr 
eglwys, oddiar adnabyddiaeth o gymeriadau y 
personau a gynygiont eu bunain i fod yn aelodau, 
sydd i farnu yn ngbylch en cyniwysderau. Mae 
hyn iV benderfynu yn ol eu gwybodaeth am 
wirioneddau mawrion y Bibl, eu cydsyniad a 
bwynt o ran eu golygiadau, a'u cymeriad o ran 
eu buchedd yn gyffredin. 

Pchai o'r cymeriad hwn oedd y tair mil a chwa- 
negwyd at yr eglwys ar ddydd y Pentecost. Yr 
oeddynt yn rhai wedi eu " dwysbigo yn eu calon- 
au." "VYedi eu dwyn i ing meddwl o herwydd eu 
sefyllfa ysbrydol ; yn troi at yr Apostolion, ac yn 
gwaeddi allan, a Ha wyr, frodyr, beth a wnawn 
ni?" Rhai cyffelyb oedd aelodau yr eglwys 
gyntaf y cawn banes am dani, (Gen, iv, 26,) rhai 
yn "galw ar enw yr Arglwydd," neu "yn cael 
eu galw ar enw yr Arglwydd," yn cydnabod eu 
hunain yn bobl iddo. Gelwir Crist yn "Arch- 
offeirad ein cyffes," neu ein proffes ni. Dywedir 
am danynt eu bod yn rhai wedi eu geni oddi 
uchod, neu o Dduw ! 



148 



2. Hhaid fod y personau Txyn yn ymgymdl yn yr 
un lie i addoli a giceini gosodiadau crefyddoL 
Pan elo aelodau eglwys yn rhy luosog, neu rai o 
honynt i fyw yn rhy bell i alhi cyfarfod o gylch 
yr un bwrdd, gwell iddynt ymranu, a ffurfio eg- 
lwys neu eglwysi gwahanol, fel y gallont oil ateb 
dybenion aelodiaeth eglwysig, sef gogonedduDuw 
a gwneuthur daioni i'w gilydd, ac i ereill. 

3. Rhaid eu bod yn cael eu ffurfio yn gymdeith- 
as grefyddol, ar yr egicyddor icirfoddol, Nid oes 
gan neb awdurdod i orfodi person i ymuno ag un- 
rhyw eglwys, nac i orfodi egiwys i dderbyn neb 
i'w chymundeb, yn groes iV bewyllys. Heb fod 
personau yn ymuno yn wirfoddol nid all fod car- 
iad ynddynt at eglwys, ac ni allant gydweithredu 
a hi. Mae y Senedd, weithiau, yn rhanu plwyfi, 
ae felly yn pennodi fod pobl pob rhan o blwyf yn 
ymffurflo yn eglwys. Ond mae hyn yn annatur- 
iol ac anysgrythyrol. Gadawa Duw ddyn i ymuno 
a'r gymdeithas grefyddol a fyno, fel y gallo fod 
yn gysurus iddo ei hun, a defnyddiol i ereill, 

Nid oes neb yn awr, fel yr oedd yr Iuddewon 
gynt, yn dyfod yn aelodau o eglwys Dduw, trwy 
enedigaeth naturiol. Rhaid i'r rhai a ymunont 
fod yn wirfoddol yn y gorchwyl : " Os myn neb 
ddyfod ar fy ol i." "Hwy a'u rhoddasant eu 
hunain yn gyntaf i'r Arglwydd, ac i ninau trwy 
ewyllys Duw," 2 Cor. viii. 5. Wedi i Saul o 
Tarsus ddyfod ato ei hun, efe a " ymwasgodd a 



149 



dysgyblion Crist." Oddieithr i bersonau ddyfod 
i feddu y cynrwysderau a nodwyd, a dyfod yn 
wirfoddol i eglwys Dduw, byddant yn rhwystr 
yn bytrach nac yn gymorth iddi er diogelu 
llwyddiant crefydd. Rhoddant gamddarkmiad o 
grefydd i'r byd, gan na bydd eu hymddygiad yn 
gyson a'u proffes, Caiff 11a wer "doff ei droi 
allan o'r ffordd" ganddynt, a rhoddant achlysur i 
" elynion yr Arglwydd gablu." Ni wna y fath 
grefyddwyr ond codi gobeithion gau o'u mbewn 
eu hunain, y rhai a'u siomant yn y diwedd. 

4. Perthyna i eglwys wahanol swyddwyr, Ym- 
ddengys mai dau fath a sefydlodd yr Apostolion 
i fod yn arosol yn yr eglwys, sef esgobion a dia- 
coniaid. Yn y Testament Newydd — ein hunig 
Lyfr cyfraith ni er trefnu mater ion crefydd, rho- 
ddir amrywiol o enwau ar y Gweinidog, megys 
Esgob, am ei fod i arolygu pethau ysbrydol, ac 
yn gwylio dros eneidiau pobl ei ofal, Act. xx. 28. 
1 Tim. iii. 1. Bugail, am ei fod i borthi praidd 
Duw a'i wirionedd, Epbes. iv. 11. Athraw, am 
ei fod i ddysgu ei bobl yn mhethau pwysig cref- 
ydd. Henuriad, am ei fod mewn oed, neu yn 
meddu gradd helaeth o'r cymwysderau a ddys- 
gwylir fod mewn un mewn oed, megys gwybod- 
aetb, pwyll, &c, Tit. i. 5. Blaenor, am ei fod i 
arwain yr eglwys trwy ei haddysgu, a bod yn 
esampl iddi, Heb. xiii. 7. Gweinidog, am ei fod 
yn was i Grist, ac i'r eglwys er mwyn Crist, 

o 



150 



Epbes. vi. 21. 2 Cor. iv. 5. " A ninau yn weision 
i chwi er mwyn Iesu." Cynibarer Act, xx. 17. 
ac ad. 28. Tit. i. 5. a 1 Pedr v. 1, 2. 

Gwaitb neillduol diaconiaid yw gofalu am am- 
gylcbiadau tymborol eglwys, Act. vi. 1 — 3, Os 
na ofalir am bethati tymborol cynulleidfa, ni bydd 
fawr trefn yn bir ar ei pbetbau ysbrydol. Di- 
byna rbifedi y diaconiaid ar y gwaitb fyddo 
iddynt i'w gyflawnL Pennodwyd saitb i'r eglwys 
yn Jerusalem, Act. vi. 3. Dylai eglwysi yr oes 
bon ddilyn yr esampl, a dewis y rbifedi a fyddo 
yn angenrbeidiol. Ymddengys y byddai mewn 
ambell eglwys fwy nac un esgob — gweinidog, fel 
y darllen wn fod yn Pbilippi, Pbil. i. 1 . Yr byn 
a ddengys nad oedd yr Apostolion yn sefydlu nac 
yn cefnogi y drefn o osod un esgob ar dalaetb 
fawr. Yr oedd eghvys Philippi wedi camgy- 
meryd yn byn, neu ynte mae Senedd ac Eglwys 
Lloegr yn camgymeryd yn fawr yn ein dyddiau 
ni. Trefn y Testament Newydd, yn ddiau, sydd 
yn ei lie. Deued ein lly wodraetb wladol yn fuan i 
ddeall byn, ac i weitbredu yn ol yr egwyddor bon. 

Tebygol fod rbywbetb neillduol yn anigylcb- 
iadau eglwys Pbilippi, ag oedd yn gofyn am fwy 
nac nn esgob neu weinidog. Nid oedd yn betb 
cynredin fod mwy nac un. Ymddengys mai un 
angel oedd yn mbob un o saitb eglwys Asia. 
Gallwn gasglu mai dyma y drefn arferol. 

5. Yr eglwys ei hun sydd i ddewis y sicyddicyr 



151 



a nodwyd. Ymddengys oddiwrth Lyfr yr Actau 
— yn yr hwn y cawn hanes ffurfiad yr eglwysi 
cyntefig, dan olygiaetii Apostolion Crist, ac wrth 
eu cyfarwyddyd, yn ddiau, na wnelid dim o bwys 
perthynol i'r eglwys, ond trwy gydweithrediad 
yr aelodau, hyd yn nod pan fyddai yr Apostolion 
yn bresenol. Pe buasai yn briodol i rywrai weith- 
redu dros yr eglwysi, a threfnu eu hachosion heb 
ymgynghori a hwynt, buasai yr Apostolion yn 
gwneuthur byny. Ni bu neb byth ar eu hoi yn 
meddu eu cymwysderau hwy i drefnu pethau 
eglwys Dduw. Ni ddylai neb yn awr honi eu 
bod yn meddu awdurdod i wneuthur yr hyn na 
wnai yr Apostolion eu hunain, megys penodi 
gweinidogion, gosod a diddymu trefniadau cref- 
yddol yn ol eu mympwy, fel y gwnawd yn y 
wlad hon yn amser Harri VIII., ei ddwy ferch, a 
llawer ereill ar eu hoi. Yr oedd yr Apostolion 
wedi derby n yr Ysbryd Glan at waith eu swycld 
bwysig. Yr oeddynt dan ei gyfarwyddyd an- 
ffaeledig. Yr oedd yn briodol iddynt hwy wneu- 
thur llawer o bethau gyda chrefydd, y byddai yn 
rhyfyg i neb ar eu hoi gynyg eu gweuthur. 

Pan ddewiswyd Apostol yn lie Judas, a diaeon- 
iaid i'r eglwys yn Jerusalem, rhoddwyd yr achos 
i'r eglwys. Pan anfonwyd cyngor i'r eglwysi 
yn mhlith y Cenhedloedd, gwnaethpwyd yn yr 
un modd, Act. i. 21, 26, pen. vi,, a pen. xv. 23. 
Mae cymdeithasau gwladol yn cael rhyddid i 



152 



ddewis en swyddwyr, yr hyn sydd ynddo ei hun- 
an yn briodol. Gallwn fod yn sicr nad yw ein 
Pen doeth wedi gadael i'w eglwys fod yn fwy 
annhrefnus na chymdeithasau gwladol. 

Ymdrechwn adferyd hawl pob eglwys i ddewis 
ei gweinidog. Trueni mawr fod llawer yn cael 
en codi i'r weinidogaeth efengylaidd, na feddant 
gymwysder at unrhy w swydd a ofyna fawr llafur 
corph, na grym meddwl. Dynion y rhai y byddai 
genym le i gredn fod " Duw wedi cyfFwrdd a'u 
calonau," ddylent gael eu cefnogi i fyned i'r 
weinidogaeth. Gan y dewisir aelodan i'r Senedd 
trwy bleidlais y cyffredin, pa ham na chaiff 
Eglwys Gristionogol ddewis ei gweinidog trwy 
bleidlais ei haelodan ? Mae mynediad aelodau i'r 
Senedd i ymdrin a'n sefydliadau crefyddol, addysg 
y werin, ein masnach, eyflwr y tlodion a'r dos- 
parthan gweithiol, ffurfio cyfreithiau a'u gweini, 
yn beth pwysig. Ond peth ysgafn iawn ydyw 
mewn cymhariaeth i waith mawr y weinidogaeth, 
yr hon y mae a fyno hi yn union gyrchol ag 
achosion eneidiau anfarwol. 

Gan hyny dylai fod y gofal mwyaf wrth ddewis 
gweinidog; ac eglur yw mai yr eglwys ddylai 
gael gwneuthur y dewisiad. Gwaedda crefydd 
yn uchel iawn, er ys llawer o flynyddau, ar y llyw- 
odraeth wladol, gan ddywedyd, "Gad lonydd i 
mi; dyro ryddid i mi; rhwystr ydwyt i mi." 
Bydded i Anghydffurfwyr, yn gyffredinol, ym- 



153 



drechu deall beth yw rhyddid crefyddol; a bod 
yn benderfynol i weithio allan eu hegwyddorion, 
yn ysbryd yr efengyl. Gallant deimlo yn hyderus 
y bydd yr amddiffyn dwyfol arnynt, ac y coronir 
eu hymdrechion a llwyddiant. 

II. Ehai o ddybenion sefydliad eglwys 
GRISTIONOGOL. Ni wnaeth Duw erioed ddim yn 
ofer. Pa fwyaf cywrain a manol fyddo unrhyw 
beiriant, mwyaf pwysig yw ei ddyben. Pan wel- 
om ry wbeth felly, yr ydym yn barod i ofyn, At ba 
beth y mae da ? Nid oes un gymdeithas yn mysg 
dynolryw mor ardderchog ag eglwys Dduw. 
B renin y brem'noedd yw ei Phen, a " rhai rha- 
gorol y dclaear" yw ei haelodau. Dylem ym- 
drecbu cael allan i ba ddyben ei sefydlwyd. 

Saif hon heb ei cbyffelyb, o gymdeithasau'r byd; 
Er cysur, mae dan ofal ein Llywydd mawr o hyd ; 
Mae bi i ddylanwadu ar bob rbyw lwytb ac iaitb, 
Am dani fe gan miloecld i drag'wyddoldeb raaitb. 

Yn awr nodwn rai o'r amcanion ag oedd yn 
ngolwg ein Hatbraw doetb wrth ei sefydlu. Mae 
cael adeiladau cyfleus a beirdd i addoli, a cbael 
gwasanaeth rbeolaidd a gweddus ynddynt, yn ddy- 
munol : ond yr oedd dybenion uwch na rhwysg a 
gwycbder bydol, yn ngolwg ein Ceidwad daionns. 

1. Bwriadwyd hi i roddi darluniad cyivir o 
Ddmv i deulu dyn, yn ei briodoliaethau gogonedd- 
us, yn enwedig yn ngolud ei drugaredd at greadur 



154 

enog yn eigyflwr truenus. "Fel y byddai yr awr 
lion yn hyspys i'r tywysogaethau ac i'r awdur- 
dodau yn y nefolion leoedd, trwy r t eglwys, few* 
amryw ddoethineb Duw," Ephes. iii. 10, Er bod 
"y nefoedd yn datgan gogoniant Duw, a'r ffur- 
fafen yn mynegu gwaith ei ddwylaw," (Sal. xix. 
1.) rnae efe am roddi datguddiad Rawer cyflawn- 
ach, a 11a wer eglurach, o'i natur oruchel nac a all 
y greadigaeth isod byth roi. Dengys natur lawer 
o'i fawredd, ei ddoethineb, a'i allu, ond dengys 
trefn achub "olud ei drugaredd, a'i gymwynas- 
garwch" at rai gwael ac annheilwng; a "rha- 
gorol fawredd ei nerth." Yn y drefn ogoneddus 
hon gweiir y gall " fod yn gyfiawn, a chyflawn- 
hau yr annuwiol." Cyfeiria hon ni at ei anwyl 
Fab yn ei ing a'i chwys gwaedlyd yn yr ardd, 
a'i angeu poenus ar y groes ; a dywed wrthym, 
" Hwn a osododd Duw yn iawn, trwy ffydd yn 
ei waed ef, i ddangos ei gyfiawnder ef, trwy 
faddeuant y pechodau a wnaethid o'r blaen, trwy 
ddyoddefgarwch Duw," Rhuf. iii. 25, 26. 

" T ddaear faith, a'r eang for, 
Sy 'n datgan gwaith ein cadarn lor ; 
A'i fawr ogoniant welir fry, 
Yn ddysglaer yn mhob seren sy\ 

Ond yn ediychiad lesu cawn 
Wel'd ei ogoniant ef yn llawn ; 
Dysgleirdeb hoff ei wyneb ef, 
Lewyrcha'n fVy na holl lu'r nef." — Watts. 



155 



Dyma Berson rhyfedd, mewn cyflwr rhyfedd. 
Yn y cyfyngder mwyaf, a'r amcan mwyaf ben- 
digedig ganddo mewn golwg. Dengys ofal neill- 
duol am anrhydedd y llywodraeth ddwyfol, a'r 
cariad gwresocaf at lwch y llawr. Edrychwn 
arno, a rhyfeddwn. Mae yn rhoddi ei hun yn 
lawn Vr blaenqf, er mioyn ackub yr olaf rhag 
gioae, a'u dwyn i dragywyddol ogoniant, Bydd 
teimlad gwresog ato yn mynwesau y gwaredigion, 
a mawl cynes iddo byth bythoedd, ar ol cyrhaedd 
gwlad goleuni, pan yn gallu amgyffred mwy am 
fawredd ei gariad mewn mynyd nac a allasent am- 
gyffred yn ystod oes faith ar y ddaear. 

" Bydd ei degwch byth yn newydd, 

Byth o'r newydd ennyn dan, 
Trwy holl oesoedd trag'wyddoldeb, 

Byth heb flino a yn mla'n ; 
Fflam angerddol heb ddim terfyn, 

Trwy holl raddan 'r nef yn un, 
Ag a bery i losgi 'n oleu 

Tra parhao Duw ei hun." — "Williams. 

2. I fod yn gymdeithas o ddynion cymwys i 
dderbyn rhai edifeiriol am becliod, ac yn ymofyn 
am iechydwriaeth i'w heneidiau, er eu hymgeleddu. 
Mae Duw, trwy ei Ysbryd, yn cyffwrdd a medd- 
ylian rhai personau, yn goleuo eu deall fel y 
gwelont eu cyflwr truenus trwy bechod. Mantais 
fawr i'r cyfryw yw eael dyfod i gymdeithas rhai 
sydd, fel hwythau, wedi gweled eu cyflwr coll- 



156 

edig, nes eu dwyn i lefain am drugaredd. Ni 
ddatguddiodd Duw yn union gyrcbol i Saul o 
Tarsus, "betb a fynai iddo ei wneuthur." Er 
iddo ei argyhoeddi mewn modd angbyffredin, efe 
a'i cyfarwyddodd i arferyd moddion cyffredin er 
dysgu ei ddyledswydd, " Cyfod, a dos i'r ddinas, 
ac fe a ddywedir i ti pa betb sydd raid i ti ei 
wneutbur," Act. vi. 9. 

Nid oedd yr Apostolion yn gadael y dorf a 
ddycbwelwyd trwy eu gweinidogaeth, yn was- 
garedig, i ymdaraw drostyut eu bunain fel y 
gallent; ond " cbwanegid bwynt at yr eglwys," 
Act. ii. 47. Yn yr eghvys gall y personau byn 
gael addysg, cyngor, a tbriuiaetb briodol. Mae 
eglwys Crist yn gorph i'w "adeiladu ei bun mewn 
cariad," Epbes. iv. 16. Ac ercbir i ni "gyng- 
bori ac adeiladu ein gilydd," 1 Tbes. v. 11. Yn 
nghyfeillacb eu gilydd yr oedd Cristionogion yn 
cael mantais i ddeall y gwirionedd yn well ; i 
gadarnbau ffycld eu gilydd, ac " annog eu gilydd 
i gariad a gweitbredoedd da." Yr oedd aelodau 
y cymdeitbasau crefyddol byny, fel deiliaid Crist 
eu Brenin goruchel, i ledu egwyddorion ei deyrnas 
dros y byd. Yr oedd pob un i wneutbur ei oreu i 
berswadio ei gyd-ddynion i ddyfod i beddwcb a, 
Duw, i ymostwng iddo, i'w barcbu a'i wasan- 
aetbu; i'w denu i beidio "byw iddynt eu buiiain, 
ond i'r bwn a fu farw drosom, ac a gyfodwyd," 
ac felly i'w dwyn i'r ffordd sydd yn arwain i 
ddedwyddwcb perffaitb a tbragywyddol. 



157 



Mae pob aelod o eglwys Dduw i edrych yn 
ofalus at ei sefyllfa ei hun yn bersonol ger bron 
Duw; ei fod yn wir dduwiol. Ac mae yr eg- 
lwys, fel cymdeithas, i ofalu am burdeb, er diogelu 
iechyd ysbrydol; o herwydd "heb santeiddrwydd 
ni chaiff neb weled yr Arglwydd." Oddieithr 
fod eglwys yn meddu gwirionedd crefydd, a llaw- 
er o grefydd, ni all ateb dybenion pwysig ei Phen 
wrth ei sefydlu. Gan fod aelodau eglwys Dduw 
i fy w dros ycliydig ar y ddaear, rhaid iddynt gael 
cynhaliaeth o'r ddaear, ac felly maent i lafurio 
yn ddiwyd, gofalus, a threfnus gyda pliethau y 
ddaear, os amgen ant yn fuan yn warth i gref- 
ydd. Ond, ar yr un pryd, maent i ystyried, ac i 
brofi i ereill, fod ganddynt waith arall i ofalu am 
dano, sef achos eu heneidlau eu hunain, eneidiau 
eu cyd-ddynion, a gogoniant eu Lly wydd cyfiawn 
a gorucbeL 

Er diogelu hyn, rhaid i holl drefniadau eglwys 
gael eu dwyn yn mlaen ar yr egwyddor wirfoddol, 
fel y gallo cariad deyrnasu a gweithredu yn mhob 
mynwes. Rhaid i bersonau gael uno yn wirfoddol 
a chynulleidfa, ac i bono gael trefnu ei hachosion 
wrth gyfarwyddiadau y Testament Newydd, fel 
y byddo amgylchiadau yn gofyn, cyn y gallo 
cariad fodoli ynddi. Mae amgylchiadau gwahanol 
yn gofyn mesurau gwahanol ; ac mae gwahanol 
feddyliau yn gofyn triniaethau gwahanol. 

Nid yw y rhai a ddygir i adnabyddiaeth o'r 



158 

gwirionedd, ar y cyntaf, ond babanod ; mae ar- 
nynt angen llawer o dynerwcb ac ymgeledd. 
Mae angen M dysgu iddynt fFordd Duw yn fanyl- 
acb." Bu yn dda i A polos gael ei hyfforddi gan 
Acwila a Priscila, Act, xviii. 26. Yr oedd eglwys 
yn ymgynull yn eu ty bwy, (Rbuf. xvi. 15 ) ac 
felly yr oedd ganddynt fantais fawr i fod yn alluog 
i gyfarwyddo y dysgybl ieuanc a gobeithiol bwn. 
Mae y crefyddwyr hynaf, a mwy af profiadol mewn 
eglwys, yn cael cyfleusdra fel hyn i arferyd gras- 
au hanfodol crefydd, wrtb ymgeleddu a thywys y 
rhai ieuainc ; a'r rbai ieuainc, wrtb fod dan ofal 
y cyfryw, yn cael eu dysgu a'u cadarnbau. Mae 
y naill ddospartb yn cael lies iddynt eu bunain, 
wrtb weitbredu eu meddyliau i fagu eu cyfeillion 
newydd; a'r dospartb arail yn cael budd wrtb 
dderbyn cyfarwyddiadau ben grefyddwyr call a 
pbrofiadol. Ac fel byn mae un o ddybenion ael- 
odaetb eglwysig yn cael ei ateb i'r naill a'r Hall; 
a'r oil yn dyfod i wybod yn well pa fodd i lenwi 
eu cylcboedd yn eu pertbynas a gwaitb niawr yr 
Arglwydd. 

Mae dyn yn greadur cymdeitbasgar ; yn boni 
cyfeillacb ei gydry wogaetb. Mae cyfeillacb fudd- 
iol yn gynortbwyol iawn i cbwanegu ei wybod- 
aetb a'i ddedwyddwcb. "Nid da bod dyn ei 
bunan " yn naturiol, yn ei ymdriniaetb a pbethau 
ybydbwn; ac "nid da ei fod ei bunan" wrtb 
ymwneud a pbetbau ysbrydol. Yr ydym i 



159 

"ddwyn beichiau ein gilyddj" i gydymdeimlo 
a'n gilydd, ac felly i " gyfiawni cyfraith Crist." 

Ni ddylai y rhai ieuainc ymdawelu ar y radd 
fechan o wybodaeth a feddant, gan feddwl eu bod 
yn deall digon, ac yn deall pethau gystal, os nid 
g well na 11a wer o hen bobl. Mae ar y rhai a 
wyddant lawer, angen gwybod chwaneg; a'r hyn 
a wyddom, dylem awyddu am ei wybod yn well, 
gan ymdrechu "myned rhagom at berffeith- 
rwydd." Dylai pobl ieuainc yr oes hon ragori 
yn mhell ar bobl yr oes o'r blaen, o herwydd mae 
ein breintiau ni yn awr yn Rawer lluosocach nac 
oedd yr eiddynt hwy. 

Ei eglwys yw tjj yr Arglwydd ar y ddaear^ yn 
yr hwn y mae yn magu ei blant, yn en trin ac yn 
eu dysgyblu, ac yn eu cymwyso i' w dp yn y nefoedd. 
Braint fawr y w cael bod yn y ty isod ; ymwasgai 
hyd yn nod Saul o Tarsus — yr ysgolhaig mawr 
hwnw, a theulu y ty hwn. Y brenin Dafydd, er 
gwyched ei balas, ac er dysgleiried ei goron, a 
ddymunai gael "trigo yn nhy yr Arglwydd holl 
ddyddiau ei fywyd ; i edrych ar brydferthwch yr 
Arglwydd, ac i ymofyn yn ei deml : " hiraethai 
ei enaid am fwy ac agosach cyfeillach a Phen 
bendigedig y ty. 

" Nerth i aros yn dy dy, Arglwydd, dyro, 
Er nad yw hi arnaf fi, 'n oleu eto ; 
Tn y babell, pwy a wyr, os caf aros, 
Na fydd goleu yn yr hwyr yn y^lddangos. ,, 



160 



3. Cael cymdeitJias o ddynion wedi eu haileni, a 
than Duw yn eu calonau, i weithio er adnewyddu 
dynohyiv mewn colon a hucliedd. Mae Duw yn 
ei dosturi mawr at hiliogaeth Adda, wedi peuder- 
fynuffurfio dylanwad nerthol yn eu canol i weithio 
yn erbyn eu llygredigaethau. Gwna hyn trwy 
roddi eu Ysbryd Glan i ddylanwadu ar feddyliau 
personau, tueddu y rhai hyny i ymffurfio yn 
gymdeithas grefyddol ; bod i aelodau hono, dan ei 
fendith ef, ddylanwadu ar ereill, a'u hennill atynt, 
a bod iddynt eu cymeryd dan eu gofal i' w bym- 
geleddu, Mae yr eglwys i gael ei chyfansoddi o 
ddynion wedi eu casglu allan o'r byd i ddwyn yn 
mlaen deyrnas Crist yn eu heneidiau eu hunain, 
ac yn mysg ereill o'u cylch. Mae hyn yn gyffelyb 
i waith gwraig yn gosod lefain mewn blawd, yr 
hwn sydd i suro y cwbL 

Mae crefyddwyr i ynidrechu tynu sylw eu cyd- 
ddynion at bethau Duw ; niae yn eglur mai nid 
trwy ymosod arnynt, atafaelu eu meddianau, a'u 
gwerthu er cynal crefydd, y gwneir hyn. Hhaid 
ymdrechu eu goleuo am eu cyflwr ysbrydol, ac 
am drefn rasol Duw i achub yr euog. Dylid 
gosod crefydd Crist allan yn ei hysbryd mwyn- 
aidd a charedig — dangos ei bod yn 11a wn o 
"ewyllys da i ddynion." Ei gosod allan yn ei 
phrydferthwch, a'i bod yn dylanwadu yn dda ar 
y rhai a'i meddant, 

Yr ydym i ymdrechu darostwng hunanoldeb 



161 

dynion, eu dwyn i blygu i gymeryd Crist yn 
Frenin ar eu calonau, ac yn Ffynon eu cysur. I 
ddywedyd, "Pwy sydd genym ni yn y nefoedd 
ond tydi, ac ar y ddaear nid ewyllysiwn neb gyda 
thydi." Barnodd yr Ysbryd Glan yn briodol 
fFurfio eglwys i'r dybenion hyn. Mae am gyn- 
hyrfu ei bobl i ymanu yn y gwaith a nodwyd, 
a'i gyflawni yn y modd mwyaf effeithiol. Mae 
angen ymdrech pob aelod, yn mhob cylch, a phob 
amser, er diogelu llwyddiant. Dylai pob cristion 
yn bersonol ymdrechu gyda 'r gwaith hwn ,• pob 
un i " ddysgu ei gymydog, a phob un ei frawd." 
"Llefaru bob un wrth ei gymydog." Dywed 
ein Meistr mawr wrth bob un o'i wasanaethwyr, 
" Bydd ffyddlon hyd angeu, ac mi a roddaf i ti 
goron y bywyd." 

Gweithiai Abraham yn egniol dros grefydd, fel 
y byddai i'w "blant, a'i dylwyth ar ei ol, gadw 
ffordd yr Arglwydd," Gen. xviii. 19. Yn mhen 
oesau wedi hyn, dywedai Duw wrth ei bobl, 
" Chwi ydych fy nhystion i," Esay xliii. 10. 
Llefarai ein Hathraw mawr i'r un perwyl wrth 
ei ddysgyblion pan yn eu plith, " Chwi yw halen 
y ddaear," Mat. v. 14. Teimlai Paul a'i frodyr 
ddylanwad gwir grefydd ar eu calonau, ac ym- 
drechent ei gweithio hi allan ; " A ni yn gwybod 
ofh yr Arglwydd, yr ydym yn perswadio dynion,' , 
2 Cor. v. 11. 

Fel y buasai ymgeledd priodol yn y cyfryw 



162 

gynulleidfa i ddychweledigion ieuaine, yr oedd 
£aul yn ofalus am fod trefn dda " yn nhy Dduw, 
yr hon yw eglwys y Duw byw, colofn a sylfaen 
y gwirionedd," 1 Tim. iii. 15. Dywed yr hybareh 
Matthew Henry, "Nid ydym i feddwl, fel y gwna 
y Pabyddion, fod awdurdod yr Ysgrythyrau yn 
dibynu ar eiddo yr eglwys. Ond ei bod hi i ddal 
allan yr Ysgrythyr, ae athrawiaeth Crist, fel y 
mae colofn ar yr hon y rhoddwyd cyhoeddiad, yn 
dal allan y cyhoeddiad hwnw. 3fae yn hysbys 
hyd yn nod iW tyicysogaethau aW awdurdodau yn 
y nefolion leoedd, trwy yr eglwys, fawr amryw 
ddoethineb Duw, Ephes. iii. 10." 

Golwg gyffelyb a gymer y dysgedig Dr. Booth- 
royd ar y geirian, yr hwn a ddy wed, " Mae cy- 
feiriad yma at hen srferiad o grogi cyfreithiau ar 
golofnau mewn temlan paganaidd. Yn y modd 
hwn mae yr eglwys yn golofn yn dangos gwir- 
ionedd yr efengyl, ac yn ei gynal trwy y weini- 
dogaeth, addoliad, ac ordinhadan yr efengyl hyd 
ddiwedd y byd." Yn mysg gwirioneddau mawr- 
ion ereill, mae i ddal allan y gwirionedd sylfaenol 
hwn, " Mawr y w dirgelwch dnwioldeb ; Duw a 
ymddangosodd yn y cnawd." Gosodir allan eg- 
lwys Dduw fel " canwyllbren " hefyd, gwaith yr 
hon yw dal goleuni. 

Galwai Crist ei hun yn " Oleuni y byd." Efe 
yw yr Haul mawr oddiwrth yr hwn y derbynia 
yr eglwys ei goleuni, fel y gwna y lleuad oddi- 



163 



wrth yr haul naturiol. Oddiwrth yr athraw- 
iaethau a ddysgodd, ei esamplau, a dylanwad ei 
Ysbryd. Mae dynion, trwy bechod, "yn dywyll- 
wch.' , Bwriada Duw ei efengyl i " droi dynion 
o dy wyllwch i oleuni ; o feddiant Satan at Dduw." 
Eu dwyn i " wybodaeth y gwirionedd." Mae 
pawb Cristionogion i fod "yn oleuni yn yr Ar- 
glwydd." Yr oedd y Philippiaid " yn dysgleirio 
fel goleuadau yn y byd," Phil. ii. 15. Archa 
Crist fod goleuni ei ddysgyblion yn " llewyrehu 
felly ger bron dynion, fel y gwelont eu gweith- 
redoedd da, ac y gogoneddont eu Tad yr hwn 
sydd yn y nefoedd," Mat. v. 16. Mae gweini- 
dogion yr efengyl, mewn modd neillduol, i fod yn 
" oleuni y byd." Yr oedd loan Fedyddiwr "yn 
ganwyll yn llosgi ac yn goleuo." Yr oedd gwei- 
nidogion eglwysi Asia yn ser yn neheulaw Crist* 
Mae holl weinidogion ffyddlon Crist felly yn 
mhob oes. Mae yr eglwys i weithio y dylanwad 
da a nodwyd er diwygio y byd, 

(1.) Trwy ddal a phroffesu athrawiaethau pur 
yr efengyl. Gall meddwl goleuedig ac ystyriol 
weled yn y rhai hyn y gall pechadur droi at yr 
Arglwydd gyda hyder am dderbyniad pan yn 
pwyso ar " yr hwn a osododd Duw yn lawn." 
Gall y cristiou weled fod Duw drosto pan fyddo 
yn rhodio yn ffordd ei orchymynion ; a chredu y 
bydd y Duw hwn yn "gymorth hawdd ei gael 
mewn cyfyngder." Mae yn ymddiried ynddo, ac 



164 



felly yn gallu myned trwy anhawsderau bywyd 
lieb wylltio, fel y gwna yr hwn nid adwaena 
Dduw. Mae efe " yn ymwroli fel un yn gweled 
yr Anweledig." Os bydd i "gnawd a chalon 
ballu," nid yw yn ymollwng, canys teimla mai 
"nerth ei galon, a'i Ran yw Duw yn dragywydd." 

Mae o bwys annhraethol i'r byd fod crefyddwyr 
nid yn unig yn proffesu, ond yn dredu yr athraw- 
iaethau hyn, ac yn byw dan etc dylanwad, Trwy 
hyn gwelant fod " yr Arglwydd gyda hwynt." 
Byddai eglwys o'r cymeriad hwn yn mysg dyn- 
olryw, fel lefain mewn blawd. Dylanwadai 
mewn modd dystaw, ond anorchfygol. Deallai 
dynion fel hyn ysbryd ac amcanion bendigedig 
Cristionogaeth. Gwelent grefydd yn cael ei byw, 
ac felly dysgent hi. 

(2.) Trwy ymdrechu yn ddiwyd a ffyddlon i'w 
dysgu i ereill. Gyda rhoddi yr athrawiaethau a 
nodwyd mewn ymarferiad yn ein hymdriniaethau 
cyffredin, dylem eu dysgu mewn geiriau. Dyma 
un o amcanion sefydliad y weinidogaeth efengyl- 
aidd. Dylent gael eupregethu mewn modd eglur, 
rheolaidd, a ffyddlon. Ei efengyl yw " gwialen 
nerth " Duw. Mae y cyhoeddiad o honi, dan ei 
fendith ef, wedi bod yn foddion i ddwyn miloedd 
yn ewyllysgar i gymeryd Crist yn Frenin ar eu 
calonau. Mae hi "yn allu Duw er iechydwriaeth 
i bob un sydd yn ei chredu." 

Amcanodd ein Pen mawr i ordinhadau yr 



165 

efengyl, sef B edydd a Sivjier yr Arglwydd, ddysgu 
i ddynion y gwirioneddau pwysicaf. Gesyd y 
blaenaf ger ein bron ein cyfLwr aflan trwy bechod, 
darpariaeth rasol Duw ar ein cyfer, ac effeithiau 
purawl y cymwysiad o'r drefn ar y galon a'r 
fuchedd, trwy ddylanwad yr Ysbryd Glan, Yr 
olaf a ddeil o'n blaen yr lawn bendigedig ar yr 
hwn y seiliwyd y drefn hon. 

Hefyd, mae y dylanwad hwn i gael ei weithio 
mewn modd neillduol trwy gyfranu addysg cref- 
yddol yn y teulu, yn rbeolaidd, a chyda gofal. 
Dylai gwirioneddau sylfaenol crefydd gael eu 
dwyn dan sylw. Mae yr ysgol Sahbothol yn lie 
manteisiol iawn i'r un perwyl. Gofaled yr 
athrawon am fod eu hunain yn gyfarwydd a'r 
gwirioneddau dan sylw, eu dwyn a'u cadw dan 
ystyriaeth yr ieuenctyd fyddo dan eu gofal. 

Cofier, hefyd, fod Cristionogion, yn eu cylch 
cyffredin, i fod yn weision i Dduw. Maent i gyf- 
ranu addysg yn eu cyfeillach a'u cyd- ddynion ; i 
ddal gafael ar bob adeg i gynhyrfu yr anystyriol 
i feddwl am ei gyflwr, a dysgu iddo " y pethau a 
berthynant i'w heddwch." 

Ymdreched aelodau pob eglwys weithio fel y 
gwnaeth y rhai a wasgarwyd dros y gwledydd 
ar ferthyrdod Stephen. Llafuriai pob un er diw- 
ygio y byd; " llefarai y gair," a " phregethai 
yr Arglwydd Iesu." Gweler Act. xi. 19—21. 
Grefyddwyr, o bob enwad, byddwch yr un mor 



166 

ffyddlon. Gochelwch ddadleuon pleidiol. Ys- 
tyriai y bobl yn amser Ezra ei fod ef i flaenori, 
(Ezra x. 4.) ond cydweithredai yr holl luaws i 
godi y mur; ac "yr oedd gan y bobl galon i 
weithio," Nehem. iv. 6. Felly eto mae angen 
gweddiau, cynghorion, esamplau, ac ymdrecliion 
pob crefyddwr er diogelu llwyddiant crefyddol. 
"DefFro, deffro, gwisg dy nerth, Sion ,• gwisg 
wisgoedd dy ogoniant, sanctaidd ddinas Jeru- 
salem/ J Esay Hi. 1. 

Mae gan bob cristion gyfle i wneuthur rhyw 
beth dros lwyddiant achos Crist, beb fyned i 
China, India, neu Affrica; heb fawr trafferth iddo 
ei hun na thraul i ereill. Ymdrecber perswadio 
ieuenctyd ein hardaloedd i beidio porthi blys, 
balchder, a tlmeddiadau llygredig. Dangoser 
oferedd y cyfryw arferion, a'r eanlyniadau erehyll 
yr arweiniant iddynt. Ac ar gyfer hyn, dangoser 
mewn gair ac esampl brydferthwch rhinweddau 
Cristionogol, a'r bendithion mae crefydd yn ddio- 
gelu i'r credadyn. Mae o'n cylch gannoedd yn 
byw " heb obaith ganddynt, ac heb Dduw yn y 
byd." 

(3.) Trwy eu hymarweddiad cyson d'r atJiraw- 
iaethau hyn, Mae dysgu crefydd yn dda, mae ei 
harferyd gyda hyny yn welL Un o'r pethau a 
effeithiant fwyaf er denu y werin at grefydd 
Crist, yw gweled ei heffeithiau da ar y rhai a'i 
proffesant. Gweler Deut. iv. 6, 7. a Zech. viii 23. 



167 



Er fod genym weinidogaeth a chymdeithasau 
gwerthfawr, oil yn cynyg at ddiwygio y werin, 
rhaid cael crefyddwyr, fel corph, i gydweithredu 
i*f perwyl hwn, i ddiogelu yr amcan. Rhaid 
iddynt ystyried eu hunain "yn genhadau dros 
Grist," ac yn "llythyrau" oddiwrtho at becha- 
duriaid, i ddysgu iddynt ei ewyllys a'i dymher 
heddychol. Rhaid iddynt, trwy fod yn wylia- 
dwrus yn eu holl symndiadau— bod yn ddiachos 
tramgwydd, a meithrin cariad at en gilydd, gyd- 
weithredu i wneuthur daionL " Aros yn ngair " 
Crist, er profi eu bod yn ddysgyblion iddo, loan 
viii. 31. Bod "oil yn oil," (loan xviL 21.) o dan 
yr un dylanwad santaidd, ac felly yn un mewn 
ysbryd, amcan, ac ymdrech j yr un ddelw nefol 
i'w gweled arnynt, ac felly profi bod y grefydd 
a'u gwna felly, o Dduw, ac yn haeddu derby niad 
gan bawb. 

Dylai crefyddwyr ddysgu dull gwell i'r werin 
i ddwyn masnach yn mlaen n a'r un presenol, er 
mwyn anrhydedd Cristionogaeth. Uner i beidio 
rhoddi na chynyg mwy nac un pris ar nwyddau 
wrth brynu a gwerthu. Yn ol y dull gwael pre- 
senol mae yr anonest, trwy ofalu gofyn mwy am 
ei nwyddau nac a fwriada gymeryd cyn methu 
gwerthu , yn g wneuthur o'r goreu. Ond druan 
c£r prynwr penwan sydd yn credu, os gall Iwyddo 
i ostwng pris rhy wbeth, iddo ei gael dan ei werth, 
pan, yn gyffredin, y mae yn rhoddi cryn lawer 
f wy na'i werth am dano. 



168 

Dy wedodd masnachwr parchus wrthyf yn ddi- 
weddar, iddo unwaith gynyg argyhoeddi dyn lied 
gyfrifol o wrthuni y dull dan sylw. Yr oedd yn 
cael trafferth bob amser i werthu unrhy w beth i'r 
gwr hwn. Ar y tro dan sylw gofynai y mas- 
nachwr 14s. y llathen am frethyn a arferai werthu 
am 10s. Fel arferol nromodd y prynwr yn arw 
wedi clywed y pris. Wedi ymdroi cryn lawer, a 
dywedyd llawer o eiriau geirwon, dywedodd y 
rboddai 12s., ac na roddai ddimai yn chwaneg. 
Wei, ebe y masnachwr, chwi a'i cewch. ar eich 
pris eich hun. Torwyd y brethyn, ac ymddang- 
osai y prynwr wrth ei fodd am ei fod wedi 
llwyddo trwy daerineb i osfrwng y pris. Tynodd 
y masnachwr gonest y Bill> a rhoddodd y brethyn 
am 10s. y llathen — ei bris arferol. A, dy wedodd 
wrth y prynwr, " A welwch chwi yn awr wrthuni 
eich dull gwael — y modd y gallaswn i eich twyllo 
o 2s. y llathen yn y brethyn — a'r modd y gwna 
ereill hyny, y rhai a arferant y dull hwn." 

Gymry anwyl, rhoddwch heibio y dull a nod- 
wyd. Peidiwch temtio dynion i'ch twyllo. Fel 
y crybwyllwyd, gwna yr anonest ofalu gofyn pris 
fel y gallo ostwng ychydig, os bydd raid ; ond i 
ddyn gonest, yr hwn a ddewisa oddef anfantais 
yn hytrach na phlygu i'r fath ddull, mae yn gy- 
ffrous iawn, ac yn profi ei amynedd i'r eithaf. 
Mae y twyllodrus yn cael mantais, a'r gonest yn 
cael cam. Gocheler y gwaeledd — meanness hwn. 



169 



Mae yn annyoddefol mewn personau y gellir dys- 
gwyl gwell oddiwrthynt. Cofied pawb amcanu 
at degwch a gonestrwydd. Live and let live* 

Grefyddwyr, deffrowch : mae genych ddigon o 
ddylanwad i ne wid dull y by d . ' ' Rhyngodd bodd 
i'ch Tad roddi i chwi y deyrnas " — llywodraeth 
y byd, Ystyriwch eich cyfrifoldeb i Dduw ac i 
ddynion. 

Wrth adael y mater hwn, dywedwn wrth bob 
crefyddwr, " Y bore haua dy had, a phrydnhawn 
nac attal dy law : canys ni wyddost pa un a ffyn- 
na, ai hyn yma ai hyn accw, ai ynte da fyddant 
ill dau yn yr un ffunud," Preg. xi. 6. Cofiwch 
gyngor annogaethol Paul, " Byddwch sicr, a di- 
ymmod, a helaethion yn ngwaith yr Arglwydd 
yn wastadol; a chwi yn gwybod nad yw eich 
llafur chwi yn ofer yn yr Arglwydd/' 1 Cor. xv. 58. 

Gweddiwch yn daer am oleuni a chyfarwyddyd 
dwyfol er deall eich dyledsivydd, ac am gymorth 
i'w chyflawni yn ddibetrusder a diofn. Daw 
hyny yn fuan yn fwyd ac yn ddiod i'ch enaid. 

Na foed neb trwy 'r greadigaeth, 

Heb dy barchu, Arglwydd mawr ; 
Un mor dda ! Un mor ofalus 

Am breswylwyr daear lawr ! 
Doed pob tafod, doed pob calon, 

Gyda g-s^Tes i foli 'r lor ; 
Seinier clodydd i'r Groruchaf, 

Trwy bob gwlad— o for i for, 



170 



III. Llywodraeth eglwys gristionogol, 
Gan mai hi yw y deyrnas bwysicaf, a'r gym- 
deithas fwyaf nerthol ei dylanwad dan haul, 
sicr yw na adawyd hi heb gyfarwyddiadau manol 
er dwyn yn mlaen ei holl achosion. Gan mai 
teyrnas Dduw ydy w, a bod a fyno hi yn neillduol 
a buddion ysbrydol bodau anfarwol, dylem ofalu 
am drefnu pob peth ynddi yn ol ewyllys ei Syl- 
faenydd dwyfol. Y Bibl yw ei llyfr cyfraith. 
Yn awr, " Pa beth a ddywed yr Ysgrythyr yn 
nghylch llywodraeth eglwys Dduw ? Dy wed, 

1. Mai Crist yw ei Phen, a'i Llywydd gorucheh 
" Efe y w pen corph yr eglwys : efe yr hwn yw 'r 
dechreuad, y cyntaf-anedig oddiwrth y meirw : 
fel y byddai efe yn blaenori yn mhob peth," Col. 
i. 18. Nid, Y mae efe yn ben yn mysg ereill, ond 
efe yw y Pen. Efe yw ein hunig Eoddwr cyf- 
raith, ein Brenin, a'n Barnwr. Saif Crist yn 
unigol yn y swydd hon : rhyfyg y w i neb arall 
gynyg bod yn gyfranog ag ef yn yr anrhydedd 
a'r awdurdod a berthyna iddi. Gofyna Crist 
ly wodraeth nid yn unig ar y dyn oddiallan, ond 
hefyd ar y dyn oddimewn — ar y gydwybod — ar 
y galon. Gofyna i bob ewyllys blygu iddo, fel y 
gwna ein haul mawr ni yn y ffurfafen i'r holl 
blanedau a berthynant iddo droi o'i gylch. 

O'r amser y cysylltwyd eglwys Crist a llywod- 
raeth wladol a'u gilydd gan Custenyn Fawr, yn 
y trydydd canrif, bu llawer o ymdrechion er cael 



171 



bod yn ben ar yr eglwys. Cyflawnwyd y try- 
chineb mwyaf ofnadwy; tywalltwyd afonydd o 
waed, er cyrhaedd hyn. Yn eu brwydrau poeth- 
ion collai y pleidiau ysbryd crefydd yn llwyr, a 
phrofent yn eglur mai mawredd bydol, yn benaf, 
oedd ganddynt mewn golwg, ac nid diogelu am- 
canion mawrion crefydd yn y byd. 

Mae pob gwyrad oddiwrth drefn y Testament 
Newydd yn llywodraethiad eglwys Dduw, yn ol 
natur pethau, yn rbwym o fod yn niweidiol, 
Mae ymyraeth y lly wo'draeth wladol yn mhenod- 
iad ei swyddwyr, dull ei gwasanaeth, yr athraw- 
iaethau sydd i'w pregethu ynddi, a'r ddysgyblaeth 
sydd i'w gweinyddu ar ei haelodau, yn drosedd 
yn erbyn ei Brenin, ac wedi troi yr eglwys yn 
beiriant gwladol, yn lie bod yn gymdeithas er 
diwygio y byd, 

Pabau Rhufain, y naill ar ol y Hall, a fuant yn 
benau yr eglwys yn Lloegr, dros oesau lawer, 
hyd amser Harri VIII. Mae penaduriaid Lloegr, 
yn dda ac yn ddrwg, o byny hyd yn bresenol, 
wedi bod yn benau ar yr Eglwys Sefydledig, er fod 
rbai o honynt yn babyddion fiyrnig a phenboeth. 

Ein Iesu bendigedig, ein Ceidwad tirion mad, 
Bydd di yn Ben dy eglwys, bwrcasaist a dy wa'd ; 
Plyg boll benaethiaid daear, ryfygant fyn'di'th le, 
Pth gym'ryd di yn Frenin, 'n ol trefaiad doetb y ne*. 

2, Mai yr eglwys sydd i ddewis ei swyddwyr, 
Mae y pethau yr ymdrinia gweinidogaeth yr efeng- 



172 

yl a hwynt, yn bethau ag y mae a fyno eivyllys dyn 
yn uniongyrchol a hwynt, gan hyny mae synwyr 
cyffredin yn dysgu y dylai dyn gael dewis ei 
athraw. Heb hyn nid all y meddwl weithredu 
yn rhydd a chyda bywiogrwydd. ganlyniad 
ni ddylai Seneddau gwladol, y rbai a wneir i fynu 
o bob math o gymeriadau; rhai yn grefyddol, ond 
yn gwahaniaethu yn fawr yn eu golygiadau ar 
lawer o bynciau pwysig ; rbai yn Babyddion, a 
rbai yn Brotestaniaid ; ereill na chymerant arnynt 
goleddu unrhy w ffurf o grefydd, gymeryd arnynt 
bennodi gweinidogion i eglwys Dduw. Teyrnas 
neillduol B renin y breninoedd yw yr eglwys 
Gristionogol ; teyrnas "nad yw o'r byd hwn." 
Hhoddodd yr Apostolion gynllun priodol i ni i 
weithredu yn nghylch y mater hwn, (Act. vi. 3.) 
fel y sylwyd yn flaenorol. 

Ni ellir dysgwyl, yn ol natur pethau, i eglwys 
dderbyn lies ysbrydol oddiwrth weinidogaeth dyn 
nafyddo oH dewisiad ei hun. Mae yn anhawdd, 
os nid yn annichonadwy, i gynulleidfa grefyddol 
fod mewn cyflwr iachus, llwyddianus, a dedwydd, 
oddieithr iddi gael trefnu ei holl achosion o'i 
mhewn ei hun. 

3. Mai yr eglwys sydd i weini dysgyhlaeth ar ei 
haelodau. Mae angen dysgyblaeth briodol yn 
mhob cymdeithas, yn enwedig yn eglwys Dduw. 
Dengys y Testament Newydd mai yn yr eglwys, 
yn gynwysedig o'i swyddwyr a'i haelodau, wedi 



173 

ynigynull i ddybenion crefyddol, y niae yr awdur- 
dod i weini dysgyblaeth, Act. xv. 22, 23. Phil. i. 1. 
Felly y dysgai yr Apostolion, yn gyson a'r egwy- 
ddor a ddysgasai eu Hathraw, Mat. xviii, 17. 

Cyngor, cerydd, a chadw o gymundeb, yw y 
ddysgyblaetb a berthyna i eglwys Dduw. Xi 
so nia y Testament Newydd am ddirwyo, carcharu, 
nac unrhyw gosp o'r fath i'w g weini fel cerydd 
eglwys. Y ddysgyblaetb lemaf a berthyna iddi 
yw neillduad o'r troseddwr o berthynas a hi, a'i 
ymddifadiad o hawl i'w breintiau. 

4. Mae achosion eglwys i gael eu cynal ar yr 
egwyddor wirfoddol, Gallwn fod yn sicr i Ben yr 
eglwys fwriadu a threfnu i grefydd gael ei chynal 
mewn modd cyson a natur drugarog Duw, yn 
gyson a chyfansoddiad meddwl dyn, ac yn gyson 
ag amcan pwysig crefydd. Yr egwyddor wir- 
foddol yn nnig all ateb hyn. 

(1.) Mae gorfodaeth yn groes i natur crefydd a 
rhinwedd, Gofyna ein Meistr tyner i ni ei was- 
anaethn a'r galon; mewn ysbryd a gwirionedd. 
Dylai y dull o gynal crefydd fod y fath ag a 
duedda i ennill dynion i feddwl yn barchns 
am dani. Dywedodd Napoleon, " Yr wyf fi, a 
phenaduriaid ereill, wedi ennill buddugoliaethau 
mawrion, trwy rym arfau, ond Crist trwy rym 
cariad: mae ganddo filoedd a fyddent farw drosto.' 5 

(2.) Nid oes genym un engraifft o orfodaeth i 
gynal hyd yn nod givasanaeth costus yr Hen Des^ 
Q 



174 



lament. Ymresymai Duw a'i bobl yn nghylch 
eu dyledswydd i gynal ei achos, (Mai. iii, 10.) er 
eu perswadio i wneuthur hyny. Yr oedd gwaith 
gweinidogiou y deml yn fawr ac yn galed, ac ni 
oddefid iddynt feddu a dal etifeddiaeth, Num. xviii. 
20. Yr oeddynt i fy w yn hollol ar y weinidogaeth. 

(3.) Ar yr egivyddor wirfoddol y cyfiawnwyd y 
gorchicylion mwyaf costus dan yr hen oruchicyl- 
iaeth. Felly yr adeiladwyd y Babell a'r deml, 
Ac ymddangosai na fynai yr Arglwydd ond rhodd- 
ion gwirfoddol at eu hadeiladu. Cymharer Exod. 
xxxv. 5. a 1 Cron. xxix. 5. "Pwy hefyd a yin- 
rydd yn ewyllysgar i ymgysegru heddyw i'r 
Arglwydd?" Yr un yw addysg y Testament 
Newydd ar y mater, Gal. vi. 6, "A chyfraned yr 
hwn a ddysgwyd yn y gair, a'r hwn sydd yn ei 
ddysgu, yn mhob peth." 

(4.) Gan mai gwaith crefyddol yw gwaith maicr 
yr eglwys, sef adnewyddu dynolryw, oddiar egwy- 
ddorion crefyddol y dylai gael ei chynal. Mae 
cynal yr achos mawr, yn rhoddi cyfleusdra i 
grefyddwyr weithredu grasau banfodol crefydd, 
megys tosturi at eu cyd-ddynion o'u cylch sydd 
"yn feirw mewn camweddau a phechodau. ,, 
Gellir dysgwyl i deimladau crefyddol weithredu 
yn ol eu dwysder, yr angen, ac amgylchiadau y 
dyn ei hun. Cyfrana dynion da gyda hyfrydwcli. 

(5.) Dylai by icy d crefydd gael cyfleusdra i 
ddangos ei rym yn ei phroffeswyr, Nid oes un 



175 



ffordd yn fwy naturiol iddo ddangos ei hun, na 
thrwy gynal y weinidogaeth a fu, dan fendith y 
nef, yn foddion i'w gynyrchu. Y pren y byddo 
bywyd ac iechyd ynddo, efe a nodena ac a ffr wytha. 
Crefwn sylw neillduol ein cyfeillion yn yr Eglwys 
Sefydledig at hyn. Per thy na 11a wer iddi ag a 
weithient yn anrhydeddus pe byddai ganddynt 
drefn briodol i hyny. A byddai gweithio fel hyn 
yn iechyd a grym i'w heneidiau. 

(6.) Yr egwyddor wirfoddol yn unig a all weithio 
peiriant moddion yn ddiwastraff ac effeithioL 
Trueni mawr na byddai cyfoeth aruthrol yr eg- 
lwys waddoledig, yn cael ei ddefnyddio yn fwy 
gofalus. Sylwer ar y gorchestion a wneir ar yr 
egwyddor wirfoddol ! Mae ein trefi, ein pentrefi, 
a'r wlad yn cael en bendithio ag addoldai cyflens 
a heirdd, a miloedd o ddynion goren ein cynull- 
eidfaoedd yn ymroddi i hyfforddi yr ienenctyd 
heb tin cydnabyddiaeth am hyny, ond yr hyfryd- 
wch o ymdrechn gwneuthnr daioni. 

(7.) Gwaith colon ddylai cynal crefydd fod, fel 
crefydd ei hun t ac felly dylai y dull Vw chynalfod 
yn gyson d hyn. Yr oedd dnll Paul o ymddwyn 
yn yr achos hwn, yn ol natur gwir athroniaeth — ■ 
yn ol y ddoethineb sydd oddinchod. Wrth ys~ 
grifenu at eglwys Corinth, (2 Cor. xii. 14.) dy- 
wed, "Nid wyf yn ceisio yr eiddoch chwi, ond 
chwychwi." Nid rhyfedd i ddyn o'r ysbryd 
hunanymwadol hwn, lwyddo yn ei ymdrechion i 



176 

ddwyn yn mlaen deyrnas Crist yn y byd. Rhaid 
fod eglwys a alio fwynhau gweinidogaeth dyn a 
fedda yn helaeth o ysbryd Paul, yn ymddifad 
iawn o grefydd Paul, os na theimlant hyfrydweh 
calon mewn cyfranu er ei gynal yn gy surus. 

Diehon ein bod yn priodoli llwyddiant yr Apos- 
tolion, yn ormodol i'r gwyrthiau a gyflawnent. 
Addefwn fod y gwyrthiau yn tynu sylw y werin 
at eu gweinidogaeth, ac yn peri i anffyddiaid gyd- 
nabod mai "bys Duw" oedd yr efengyl, a'i bod 
o'r nef. Ond, efallai, mai anfynych iawn yr 
oeddynt yn ennill calonau i dderbyn y gair, ac yn 
plygu ewyllysiau dynion i'w alwadau. Y gwirion- 
edd a gyhoeddid, teimlad y rbai a'i cyboeddent 
dros les eu cyd-ddynion yn eu trueni a'u perygl, a'u 
hymdrech hunanymwadol i acbub eneidiau, dan 
fendith Duw, a effeithiai yn fwyaf nerthol i gaeth- 
iwo ealonau i ufyddhau i'r dystiolaetb. "Nid 
wyf yn ceisio yr eiddoch chwi, (eich cyfoeth 
bydol,) ond chwychwi," eicb eneidiau i'w hachub, 
Dyma ysbryd a dodda galon — ysbryd Crist ydyw, 

" Anweledig ! 'rwy ? n dy garu ! 

Rhyfedd ydyw nerth dy ras ! 
Tynaist f ' enaid a'th hawddgarwch, 

O'i bleserau pena >i ma 's ! 
Ti -wriest fwy mewn un mynydyn 

Nac a wnaethai 'r byd o'r bron, 
Ennill it' eisteddfa dawel 

Yn y galon gareg hon 1 "■ — "Williams, 



177 



(8c) Mae y drefn orfodol i gynal crefydd yn an- 
mhriodol am ei bod yn angkyfiawn. Dylai pawb, 
o ran eu crefydd, fod yn gydradd yn ngolwg 
llywodraeth y tir. Mae gwaith y Uywodraeth 
yn rhoddi cymorth a nodded i rai gweinidogion, 
ac ereill, yn unig o herwydd eu crefydd, yn ang- 
hyfiawnder a'r lleill o'i deiliaid: yn tueddn i 
feithrin balchder a hunan yn y blaenaf, ac yn 
taflu gradd o warth ar yr olaf. Mae hyn yn an- 
nheg. Addefir hyn gan filoedd a berthynant i'r 
eglwys wladol, y rhai yr hiraetha eu calonau am 
ryddid crefyddol cyfiawn trwy ein boll dir. Ym- 
drecbed boll gyfeillion Cristionogaetb, mewn 
modd pwyllog ac efengylaidd er diogelu byn. 

Yn awr yr ydyni wedi sylwi ycbydig ar eglwys 
Dduw, yn ei cbyfansoddiad, ei dyben, a'i llywod- 
raeth. Ymdreched pawb, fel gwladgarwyr, ac 
yn enwedig, fel canlynwyr i'r Arglwydd Iesu 
Grist, at gyrhaedd golygiadau cywir ac eglur yn 
nghylch y pynciau pwysig a nodwyd, eu hegluro 
i ereill, a'u pleidio yn ysbryd mwynaidd yr 
efengyl. Mae yn ein gwlad amrywiol o enwadau 
crefyddol, yn gwabaniaethu rbyw ychydig oddi- 
wrth eu gilydd mewn atbrawiaeth, trefn addoliad, 
a dysgyblaetb. Ond bydded i'r boll rai ag sydd 
yn cydweled yn nghylch athrawiaethau sylfaenol 
crefydd, feithrin cariad Cristionogol at eu gilydd, 
a chydweithredu er symud pob peth ag sydd yn 
rhwystr i undeb Cristionogol a llwyddiant crefydd, 



178 

Dichon nad ydym i ddysgwyl i ddynolryw 
ddyfod i gydweled yn hollol yn nghylch amryw- 
iol o bethau perthynol i grefydd. Ac nid ydym 
yn cymeradwyo y dywediad cyffredin hwnw, 
" Nid y w o bwys mawr at ba enwad crefyddol yr 
elom i wrando, na chyda pha un y cymerom ein 
lie ; ddim ond i ni fod yn gywir a didwyll, a cbael 
clywed y gwirionedd yn rhywle." 

Dylai pob dyn ystyried fod yr athrawiaethau a 
wrandewir, os cofleidir hwynt, yn cael dylanwad 
ar y galon a'r fuchedd, ac felly y dylem ofalu pa 
beth a wrandawom. A dylem chwilio gyda pha 
enwad y mae mwyaf o ryddid crefyddol. Yn ol 
fel y cafFo "gair yr Arglwydd redeg" y caiff 
" ogonedd," Mae genym addewid am amser 
gwell, ac y mae ar ddwylaw crefyddwyr, dan 
fendith yr Arglwydd, ddwyn yr amser hwn oddi- 
amgylch. Mae Crist wedi rhoddi ei efengyl i'w 
eglwys, i gael ei phregethu trwy yr holl fyd, ac 
addawodd fod gyda y rbai a'i cyhoeddant yn ffy dd- 
lon, bob amser. Addawodd ei Ysbryd Santaidd i 
lwyddo y cyhoeddiad o'r gwirionedd. Garedigion 
Iesu, yn yr eglwys wladol, ac yn mysg yr holl 
enwau ymneillduol, codwch at eich gwaith, ymeg- 
niwch mewn ffydd dros lwyddiant crefydd, a Duw 
pob gras a'ch bendithia. Ymdreched pawb "fyw 
i bwrpas." 



179 
CYNWYSIAD. 



RhWYMATJ RRTENI I ADDYSGU EL T PLANT. — Bod dull 

priodol o fyw yn bwysig iawn — bod Duw am i rieni 
deimlo en dyledswydd at eu plant — iddo roddi cyfar- 
wyddiadau manol yn ngbylcb y mater. Mhai o'r giversi. 
Dylent ddysgn en plant i ufyddbau — i drysori pennill- 
ion o Hymnau, a darnau o'r Bibl, yn en cof — en dwyn 
i'w bystyried a'n bamgyffred — dysgu iddynt brif egwy- 
ddorion crefydd — eu dwyn i feitbrin teimladan goreu 
dynoliaetb — y gwabaniaetb rbwng drwg a da — bod 
Duw yn gorcbymyn nen yn gwabardd petban, yn ol yr 
hyn ydynt yn en nbatur a'n beffeitbiau. Y pwys o 
wrando ar lais eydwybod. Cijfarivyddiadau. Dechrejti 
yn fore — mewn modd ystyriol a gofalus — yn rbeolaidd — • 
trwy ymddwyn yn gyson a'r addysg — craffn ar weitb- 
rediadan cyntaf y meddwl — ceryddn pan fyddo angen. 
Annogaethcm. Pertbynas rbieni a bwynt — y dib^nia en 
lies ar en baddysg — bod yn y rbieni gymwysderau 
natnriol at en gwaitb — y pertbyna mawredd i ddyn — y 
dibyna llwyddiant crefydd ar byn. — Tndal. 5 — 37. 

P^^ys tymhor ieuenctyd. — Mae dyn, yn ei enedig- 
aetb, yn anwybodns — mae y meddwl yn yr adeg bon 
yn dyner — mae gweitbgarwcb yn natnriol yn y tymbor 
bwn — yn yr adeg bon y calif dyn fwyaf o gyflensderau 
i gyrbaedd gwybodaetb — ynddo mae pobl ieuainc yn 
gweitbio dylanwad grymns ar ereill — bod y rban ddy^ 
fodol o fy wyd, a tbragywyddoldeb, yn troi, yn gyffredin, 
ar y rban bon o'r oes — dyma yr nnig adeg a gaiff mil- 
oedd. Bod ieuenctyd yn gyfrifol am en gallnoedd a'n 
dylanwad — y dylent weitbio allan en bargyboeddiadau 
■ — y dylent ocbelyd ysbryd bnnanol — nad ellir llenwi 
un cylcb mewn bywyd beb grefydd. — Tndal. 38 — 54. 

Mai arno ei hm, yn benaf, ye, effethia byw-yd 
pob dyn. — Bod gweitbrediadan dyn yn bwysig iawn. 
Mae yn greadnr arddercbog — rboddwyd cyfarwydd- 
iadan manol iawn iddo — mae ei sefyllfa yn bwysig — 
effeitbia ei weitbrediadau ar ansawdd ei galon — bod 
llywodraetb Duw yn gyfiawTi — y bydd dyn byw yn 



180 



ddigon hir i dderbyn o ffrwyth ei weithredoedd. Fod 
ystyried hyn o bwys annhraethol. Er gorchfygu llygre- 
digaeth — cefhogi yn ffordd rhinwedd. — Tudal. 54^—73. 
Peryglon neilldtjol pobl ieuainc. — Mae y natur 
ddynol yn llygredig, mae hwn yn drwyadl, yn hen, 
yn glefyd cyndyn iawn — maent yn cael en cylchynu 
gan brofedigaethau — rhai hudoliaethus — tuedda pobl 
ieuainc i fod yn ddiofal — mae mantais gan bethau 
gweledig i wneuthur argraph ar y meddwl — bydera 
ieuenctyd fod amser maith o'u blaen. — Tudal. 74 — 93. 

CyFARWYDDIADAU CYFFREDINOL I BOBL IEUAIXC. — ' 

1. Bod yn ofalus yn y dewisiad o gydymeithion. — 

2. Llafurio am wybodaeth. — 3. Ymdrechu cyrhaeddyd 
golygiadan eglnr am athrawiaethau Cristionogaetb, a'u 
credu — 4. Gweithio allan rinweddau crefydd ; geirwir- 
edd — gonestrwydd — gostyngeiddrwydd. — 5. Cynildeb a 
threfn. — 6. Meitbrin ysbryd baelionus, er diogelu sob- 
rwydd — rbyddid crefyddol — heddwcb. — 7. Y pwys o 
iawn ddefnyddio rhoddion rbaglnniaetb. — 8. Bod yn 
ddiwyd gyda rbyw alwedigaetb. — 9. Dylid gofalu am 
weddeidd-dra a pbnrdeb. — Gochelyd ymadroddion llyg- 
redig — twyllo gwyryfon, &c. — 10. Gwneuthur gwir 
grefyddynbrifbeth, &c— Tudal. 93—143. 

Ys, eglwys gristionogol. — Ei chyfansoddiad. — 
Gwneir bi i fynu o rai yn proffesu ffydd yn Ngbrist — 
rbai yn ymgynull i addoli yn yr nn lie — yn wirfoddol — 
bod iddi ei swyddwyr, sef esgobion a diaconiaid — mai yr 
eglwys sydd i' w dewis. Mhai o'i dybenion. — Gosod allan 
natur dosturiol Duw — ymgeleddu rbai edifeiriol, &c. 
Ei llywodraeth. — Ei Pben — ei swyddwyr — ei dysgybl- 
aetb. I gaelei chynal ar yr egwyddor wirfoddol. • — Mae 
gorfodaetb yn groes i natur crefydd — nid oes yn y Bibl 
engraifffc o orfodaetb i adeiladu y Babell a'r deml &c. — 
gwaitb crefyddol yw gwaitb yr eglwys — dylai crefydd 
gael dangos ei grym — gorfodaetb yn wastraffus ac ang- 
hyfiawn — gwaitb calon ddylai cynal crefydd fod — cym- 
wysiad.— 144— 178. 

E. GRIFFITHS, ARGRAFFYDD, ABERTAWY. 



